Phân tích bài thơ Xúc cảnh của Nguyễn Đình Chiểu



Đề bài: Phân tích bài thơ "Xúc cảnh" (Ngóng gió đông) của Nguyễn Đình Chiểu.

Bài văn mẫu

   Ngay từ khi có "tiếng súng Tây" trên đất nước ta, Nguyễn Đình Chiểu đã giương cao lá cờ yêu nước chống Pháp bằng những tác phẩm thơ ca của mình. Nam Bộ dần dần nằm trong tay giặc bởi triều đình nhà Nguyễn hèn nhát. Sống trong vòng kìm kẹp của chế độ thực dân, tấm lòng nhà thơ khắc khoải đau buổn nhưng vẫn ngóng trông và hi vọng vào ngày mai, vào một vận hội mới làm thay đổi sơn hà. Bài thơ Xúc cảnh là tiếng vọng của tấm lòng nhà thơ Nguyỗn Đình Chiểu đối với đất nước:

Quảng cáo

    "Hoa có ngùi ngùi ngóng gió đông

    Chúa xuân đâu hỡi cỏ hay không?

    Mây giăng ái Bắc trông tin nhạn

    Ngày xế non Nam bật tiếng hồng

    Bờ cõi xưa đà chia dất khác

    Nắng sương nay há đội trời chung

    Chừng nào Thành để ấn soi thấu

    Một trận trời mưa nhuần rửa núi sông".

   Bài thơ làm theo thể thất ngôn bát cú, một thể thơ Đường luật quen thuộc. Đề tài là Ngóng gió dông, ngóng đợi gió mùa xuân mát lành, nhưng thực ra là kí thác tâm trạng và nỗi khát vọng của nhà thơ đối với vận hội đất nước.

   Sáu câu (để, thực, luận) miêu tả cảnh sự ngóng đợi gió đông của đất trời, cây cỏ mà thực ra là để nói lên tâm trạng khắc khoải, bộc lộ một nỗi buồn da diết vể cảnh nước mất, nhà tan:

Quảng cáo

    "Hoa cỏ ngùi ngùi ngóng gió đông

    Chúa xuân đâu hỡi có hay không?".

   Hai chữ "ngùi ngùi" thổ hiện rõ tâm trạng buồn bã của hoa cỏ đang ngóng đợi gió xuán. Tiếp theo sau là một câu hỏi, như một tiếng kêu đau đớn, xót xa, làm tăng thêm, tố đậm thêm tám trạng buồn bã, ngóng đợi ở trên.

   Hai câu đề viết theo kiểu ẩn dụ. Nói "hoa cỏ nhưng là để nói quê hương, đất nước, núi sông, cũng là để nói nhân dân, đất nước. Còn "chúa xuân" thi hàm nghĩa triều đình, nhà vua, cũng có thể là nhừng trang anh hùng cứu nước. "Chúa xuân" ở đâu, cố nghe không tiếng gọi của non sông, cây cỏ đang "ngùi ngùi" ngóng đợi cơn gió mùa xuân mát lành? cỏ một cái gì vừa thiết tha, vừa buồn bã, đớn đau:

    "Mây giảng ải Bắc trông tin nhạn

    Ngày xế non Nam bặt tiêng hồng".

   Vẫn theo cách nói ẩn dụ, những hình ảnh "mây giăng ài Bậc"; "ngày xế non Nam" là để chỉ tình cảnh đất nước tiêu điểu, mờ mịt vì sự ngóng trông vô vọng tin tức của Chúa xuân, của gió đông. Người xưa dùng chim nhạn và chim hồng để đưa tin. "Trông tin nhạn" mà chẳng thấy và "bặt tiếng hồng" cũng có nghĩa là bặt vô âm tín. Hai câu thơ (thực) thể hiện sự chán ngán, trách móc thái độ hờ hững, vô trách nhiệm của Chúa xuân:

Quảng cáo

    "Bờ cỗi xưa đà chia đất khác

    Nắng sương nàý há đội trời chung".

   Hai câu luận đưa ta trở vé với hiện thực đau đớn của đất nước hồi đó. Lời thơ có giọng oán trách và căm giận.

   "Bờ cõi xưa" vốn là giang sơn đất nước trọn vẹn của ta, sao giờ chia cho kẻ khác, chẳng lẽ có thể sống chung với quân giặc được sao? "Há đội trời chung" thể hiện giọng điệu bất bình, thái độ dứt khoát, quyết liệt với kẻ thù.

   Hai câu kết:

    "Chừng nào Thánh dế ân soi thấu

    Một trận mưa nhuần rửa núi sông".

   Nếu mở đầu bài thơ tác giả dùng ngốn ngữ ẩn dụ: "Chúa xuân"; "gió đông" thì đến đây ông thấy cần trực tiếp gọi tên đổi tượng: dó là "Thánh đế ". Bao giờ mới xuất hiện vị vua sáng suốt, vị hoàng đế anh minh hiểu thấu dân tình, ra tay cứu dân, cứu nước, rửa nhục cho non sông này. Lời ước vọng cũng là lời kêu gọi tha thiết xuất phát từ lòng thương dân sâu sắc của Nguyễn Đình Chiểu - hãy "soi thấu" tình cảnh của dân, hãy hiểu thấu lòng dân khát khao mong đợi. Bài thơ kết thúc bằng một viễn cảnh thật hả lòng hả dạ. Người xưa thường nói: "ơn vua như mưa móc", ở đây, tác giả khao khát một trận mưa lớn tốt lành để có thể cuốn phăng đi tất cả bọn cướp nước và mọi rác rưởi đang làm nhơ bẩn nước non này.

   Bài thơ có hai lớp nghĩa đan xen nhau, rõ ràng mà sâu kín. Bề nổi dễ thấy của bài thơ là cảnh một con người đang buồn bã, ngóng đợi "gió đông", ao ước một "trận mưa nhuần"... Nhưng ai đọc cũng thấy, cái bề nổi ấy cứ chim đi, để cho phần chìm lại hiện lên ngày một rõ. Đó là sự khao khát, mong đợi một ngày mai tốt lành sẽ tới. Càng nghĩ càng thấy trân trọng biết bao tấm lòng của nhà thơ mù yêu nước Nguyễn Đình Chiểu.

Giới thiệu kênh Youtube VietJack

Ngân hàng trắc nghiệm miễn phí ôn thi THPT Quốc Gia tại khoahoc.vietjack.com

CHỈ CÒN 250K 1 KHÓA HỌC BẤT KÌ, VIETJACK HỖ TRỢ DỊCH COVID

Tổng hợp các video dạy học từ các giáo viên giỏi nhất - CHỈ TỪ 399K tại khoahoc.vietjack.com

Tổng đài hỗ trợ đăng ký khóa học: 084 283 45 85




Các loạt bài lớp 12 khác
2004 - Toán Lý Hóa