Soạn bài Nghệ thuật băm thịt gà - Kết nối tri thức

Theo em, ngoài lĩnh vực nghệ thuật chuyên nghiệp, từ “nghệ thuật” còn được dùng để chỉ những cách làm khéo léo, tinh tế và sáng tạo trong cuộc sống. Còn “nghệ sĩ” thường được dùng để nói về những người có tài năng, sự khéo léo hoặc phong cách đặc biệt trong một hoạt động nào đó. Ví dụ, người ta có thể nói “nghệ thuật giao tiếp”, “nghệ thuật ứng xử” hay gọi một đầu bếp giỏi là “nghệ sĩ ẩm thực”. Điều đó cho thấy hai từ này không chỉ gắn với văn học, âm nhạc hay hội họa mà còn được mở rộng để ca ngợi sự sáng tạo và tài năng của con người trong nhiều lĩnh vực khác nhau.

- Tập tục (phong tục, tập quán) là những thói quen, nếp sống đã hình thành từ lâu trong cộng đồng và mang ý nghĩa văn hóa, đạo đức tích cực. Tập tục thường góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc và gắn kết con người với nhau. Ví dụ: tục gói bánh chưng ngày Tết, thờ cúng tổ tiên hay lì xì đầu năm.

- Hủ tục là những tập quán lạc hậu, mê tín hoặc gây ảnh hưởng xấu đến đời sống con người và xã hội. Hủ tục thường cản trở sự tiến bộ và cần được loại bỏ. Ví dụ: tảo hôn, trọng nam khinh nữ hay mê tín dị đoan chữa bệnh bằng cúng bái.

Tác giả dẫn dắt câu chuyện bằng không gian đêm khuya mưa gió, tối tăm và lạnh lẽo ở làng quê. Những chi tiết như “ngoài sân trời tối như mực”, “mưa sùi sụt”, “gà bắt đầu gáy” tạo nên không khí chân thực và gợi sự tò mò cho người đọc. Cách mở đầu tự nhiên, chậm rãi giúp câu chuyện trở nên gần gũi và hấp dẫn.

- Sự kết hợp giữa miêu tả, tự sự và đối thoại làm cho câu chuyện trở nên sinh động và chân thực. Các đoạn đối thoại giúp tái hiện rõ không khí đông vui, nhộn nhịp của buổi “chữa hàng xóm”. Những yếu tố miêu tả và kể chuyện còn giúp người đọc hình dung rõ cảnh sinh hoạt ở nông thôn xưa.

Tác giả kể rất tỉ mỉ từng công đoạn băm thịt gà, từ cách chia cỗ đến cách cầm dao, chặt thịt. Những chi tiết cụ thể khiến người đọc tò mò và thích thú trước tài nghệ của nhân vật ông Mới. Thủ pháp kể chuyện chậm rãi, tăng dần mức độ bất ngờ làm nổi bật sự khéo léo của người băm thịt gà.

- Những chi tiết miêu tả động tác và âm thanh giúp cảnh băm thịt gà hiện lên sống động, chân thực.

- Các động tác nhanh, chính xác cho thấy sự thành thạo và tài khéo léo của ông Mới.

- Âm thanh nhịp nhàng của dao thớt còn tạo cảm giác vui tai, làm cho cảnh sinh hoạt thôn quê thêm sinh động và hấp dẫn.

- Đoạn kết gây ấn tượng bởi sự thán phục của nhân vật “tôi” trước tài nghệ băm thịt gà của ông Mới.

- Chi tiết muốn “tặng cho ông Mới cái chức nghệ sĩ” vừa hài hước vừa thể hiện sự trân trọng đối với một nghề dân dã ở nông thôn.

- Qua đó, tác giả bộc lộ tình cảm gắn bó, yêu mến đối với những con người lao động bình dị và nét văn hóa làng quê Việt Nam.

- Nhan đề Nghệ thuật băm thịt gà gợi cho người đọc sự tò mò vì từ “nghệ thuật” thường gắn với những lĩnh vực trang trọng, sáng tạo, còn “băm thịt gà” lại là công việc rất bình thường ở nông thôn.

- Từ nhan đề, có thể suy đoán bài phóng sự sẽ kể về tài khéo léo, điêu luyện của người băm thịt gà trong các dịp việc làng.

- Nhan đề cũng cho thấy tác giả có cái nhìn hóm hỉnh, trân trọng đối với những sinh hoạt và con người lao động bình dị ở làng quê.

- Đồng thời, nó còn gợi dự đoán rằng bài viết sẽ phản ánh phong tục, đời sống và không khí sinh hoạt của nông thôn Việt Nam xưa.

- Các sự việc trong văn bản được thuật lại theo trình tự thời gian, với các sự việc chính như sau:

+ Câu chuyện của tác giả và người bạn Lăng Vân lúc đêm khuya và gần sáng: bối cảnh và tình huống của sự kiện “chứa hàng xóm".

+ Cảnh mọi người kéo đến nhà Lăng Vân dự lệ làng khi “trời đã sáng rõ".

+ Cảnh anh mõ chia cỗ và băm thịt gà sau khi “hàng xóm đã đến đông đủ".

- Nhận xét về cách quan sát, ghi chép hiện thực của tác giả: quan sát và ghi chép tại chỗ, chi tiết, chân thực toàn bộ câu chuyện về cảnh "chứa hàng xóm", có bối cảnh, tình huống, diễn biến (lúc thì "chùng chình, chờ đợi", lúc thì gấp gáp, khẩn trương). Đặc biệt, người kể chuyện đã không bỏ qua bất cứ một chi tiết nhỏ nào trong chuỗi hành động băm thịt gà của anh Mới. Cách miêu tả này đã tạo nên sự hấp dẫn và kịch tính cho câu chuyện.

- Các chi tiết miêu tả cảnh băm thịt gà của anh mõ làng: "Trông những miếng thịt gà của hắn bốc ra góc mâm, mới đẹp làm sao! Không giập, không nát, không bong da, nó giống như tập cánh con bươm bướm. Nếu để trước môi mà thổi, có thể bay được mười thước!.

- Cách miêu tả cho thấy hiện thực chia phần ở nông thôn Việt Nam xưa theo kiểu "một miếng giữa làng" thật quái gở. Cái cách băm thịt gà đã thành “nghệ thuật" của anh mõ làng là minh chứng cho việc lệ làng chính là một tệ nạn, do những kẻ có chức sắc bày đặt ra, vì miếng ăn, vì cái sự chia phần nhiêu khê ấy mà nhiều người dân nghèo phải khổ sở chạy vạy, vay mượn cho những cuộc “chứa hàng xóm", vậy mà người ta vẫn cứ hô hào, cổ vũ.

- Cảnh chia cỗ này cùng với những câu chuyện khác trong tập phóng sự Việc làng đã được tác giả xâu chuỗi theo một chủ đề chung, nhằm ghi lại, phân tích và phơi bày những hủ tục nhiêu khê, quái gở đang duy trì ở nông thôn; những hủ tục ấy đã đẩy người dân quê vào cảnh cùng quẫn và tạo cơ hội để bọn cường hào, địa chủ nhũng nhiễu dân lành.

- Bài phóng sự là lời kể của nhân vật “tôi”. Nhân chuyến về thăm một người bạn cũ ở nông thôn, đúng vào ngày đến lượt nhà anh bạn đảm nhiệm việc “chứa hàng xóm". Vì vậy, nhân vật “tôi" có cơ hội tận mắt chứng kiến “nghệ thuật băm thịt gà" của anh mõ làng.

- Việc sử dụng ngôi kể thứ nhất (người trực tiếp quan sát, kể lại sự việc) đáp ứng yêu cầu cốt lõi của thể loại phóng sự, đó là tính chân thực - sự xác thực và độ tin cậy của thông tin. Người kể chuyện đã dùng lối ghi chép tại chỗ để tái hiện chi tiết toàn bộ chuỗi hành động băm thịt gà của anh Mới.

- Mặc dù không trực tiếp thể hiện thái độ, nhưng qua giọng điệu, lời nhận xét và cách miêu tả rất chi tiết việc băm thịt gà của anh Mới, người kể chuyện đã thể hiện thái độ phê phán của mình đối với một “việc làng" đầy phiền toái.

- Cách tiếp cận, phản ánh hiện thực bằng lối quan sát, ghi chép tỉ mỉ, chân thực toàn bộ quá trình và kết quả của việc “băm thịt gà, qua đó khái quát, châm biếm một hiện tượng điển hình của đời sống xã hội nông thôn Việt Nam xưa ở cả chiều rộng và chiều sâu.

- Cách miêu tả và xây dựng nhân vật: Nhân vật anh mõ làng thuần thục, điêu luyện trong việc băm thịt gà, điển hình cho tệ nạn chia phần khủng khiếp ở nông thôn Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, được miêu tả bằng cái nhìn khách quan nhưng có ý nghĩa phê phán sâu sắc.

- Cách sử dụng ngôn ngữ: Ngôn ngữ miêu tả cùng với những lời trữ tình ngoại đề đầy thán phục ("Trông những miếng thịt của hắn bốc ra góc mâm, mới đẹp làm sao!"; "Tôi chịu lắm. Và tôi muốn dâng cho ông Mới ấy cái chức nghệ sĩ";...) nhưng không phải là lời ngợi ca tài năng và nghệ thuật mà là lời châm biếm về hủ tục chia phần khủng khiếp ở làng quê này.

Trên thực tế, một số hủ tục quá lạc hậu và quái gở như cảnh "chứa hàng xóm" hiện nay hầu như đã không còn tồn tại ở nông thôn Việt Nam, nhưng có thể vẫn còn một số "lệ làng" như: thói chia phần cỗ đám cưới, thói khoe khoang (xây nhà mình phải to hơn nhà hàng xóm), nạn chè chén mỗi dịp ma chay,... Do vậy, văn bản Nghệ thuật băm thịt gà, với lối viết châm biếm nhẹ nhàng mà thâm thuý, sâu cay vẫn như một lời nhắc nhở chúng ta cần nhận ra và thể hiện thái độ, hành vi đúng đắn với những hủ tục ở nông thôn, để bộ mặt nông thôn mới ngày càng phát triển, không còn những “nghệ sĩ” và “nghệ thuật" phi lí, phản cảm như thiên phóng sự đã phơi bày.

- Một số đặc điểm của phóng sự:

+ Tính thời sự: Tác giả đã tái hiện một hiện tượng đang hằng ngày diễn ra trong đời sống nông thôn Việt Nam lúc bấy giờ, qua đó thể hiện thái độ châm biếm, phê phán, tác động đến nhận thức của con người trong xã hội đương thời.

+ Tính xác thực: Sự chính xác của phóng sự thể hiện qua việc ghi chép chân thực những chi tiết, thời gian, địa điểm,... đặc biệt là việc ghi chép tại chỗ cảnh băm thịt gà.

+ Tính thẩm mĩ: Thể hiện dấu ấn phong cách cá nhân tác giả trong việc miêu tả sự việc và nhân vật; sử dụng ngôn ngữ và những lời trữ tình ngoại để giàu hình ảnh, cảm xúc,... tạo hứng thú cho người đọc.

Trong văn bản Nghệ thuật băm thịt gà, em ấn tượng nhất với nghệ thuật quan sát và miêu tả rất tỉ mỉ của Ngô Tất Tố khi tái hiện cảnh băm thịt gà ở làng quê. Tác giả đã ghi lại cụ thể từng động tác của ông Mới như cách cầm dao, chặt thịt, chia cỗ hay pha thịt sao cho đều nhau. Những chi tiết ấy khiến người đọc cảm nhận được sự khéo léo, thành thạo của người làm việc làng và thấy công việc tưởng bình thường lại mang dáng vẻ của một “nghệ thuật”. Không chỉ vậy, cách miêu tả âm thanh, nhịp điệu của dao thớt còn làm cho cảnh băm thịt trở nên sinh động, hấp dẫn như một màn biểu diễn. Qua nghệ thuật miêu tả ấy, tác giả không chỉ phản ánh chân thực đời sống nông thôn Việt Nam xưa mà còn thể hiện sự trân trọng đối với những con người lao động bình dị. Em cảm thấy rất thú vị khi đọc văn bản vì qua một câu chuyện nhỏ, Ngô Tất Tố đã giúp người đọc hiểu thêm về phong tục làng quê và vẻ đẹp tài hoa trong lao động của người dân Việt Nam.