Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán (bài tập có giải chi tiết)

Bài viết Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán với bài tập có lời giải chi tiết nhất giúp học sinh nắm vững sự khác nhau giữa câu cầu khiến và câu cảm thán. Mời các bạn đón đọc:

Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán (bài tập có giải chi tiết)

I. Câu cầu khiến là gì?

1. Khái niệm:

- Câu cầu khiến là kiểu câu dùng để yêu cầu, đề nghị, ra lệnh, khuyên bảo, nhắc nhở hoặc mong muốn người khác thực hiện (hoặc không thực hiện) một hành động nào đó.

- Đặc điểm nhận biết:

+ Thường có các từ ngữ cầu khiến như: hãy, đừng, chớ, nên, cần phải, mau, thôi, đi, nào…

+ Thường kết thúc bằng dấu chấm than (!) hoặc dấu chấm (.)

+ Giọng điệu mang tính tác động đến hành động của người nghe

2. Ví dụ về câu cầu khiến:

- Hãy chăm chỉ học tập để đạt kết quả tốt.

- Đừng nói chuyện riêng trong giờ học.

- Em nên giữ gìn sách vở cẩn thận hơn.

- Mau lên, chúng ta sắp muộn rồi!

- Bạn giúp mình dọn lớp nhé.

3. Phân loại:

Câu cầu khiến có thể phân loại theo mục đích và sắc thái biểu đạt như sau:

- Câu ra lệnh: Mang tính bắt buộc, thường dùng trong quan hệ trên – dưới.

Ví dụ:

+ Im lặng!

+ Nộp bài ngay!

- Câu yêu cầu – đề nghị: Nhẹ nhàng, lịch sự hơn câu ra lệnh.

Ví dụ:

+ Hãy giữ trật tự trong thư viện.

+ Bạn có thể cho mình mượn quyển vở không?

- Câu khuyên bảo – nhắc nhở: Thể hiện sự quan tâm, định hướng hành động đúng.

Ví dụ:

+ Em nên suy nghĩ kĩ trước khi quyết định.

+ Đừng thức khuya quá.

- Câu cấm đoán: Ngăn không cho người khác làm việc gì.

Ví dụ:

+ Không được xả rác bừa bãi.

+ Chớ làm việc nguy hiểm.

- Câu mong muốn (cầu khiến gián tiếp): Thể hiện mong ước, kì vọng người khác thực hiện hành động.

Ví dụ:

+ Mong bạn giữ lời hứa.

+ Ước gì em chăm học hơn.

II. Câu cảm thán là gì?

1. Khái niệm:

- Câu cảm thán là kiểu câu dùng để bộc lộ trực tiếp cảm xúc, tình cảm, thái độ của người nói hoặc người viết trước một sự vật, hiện tượng, con người hay sự việc nào đó.

- Cảm xúc thường biểu hiện: Vui mừng, ngạc nhiên, buồn bã, tiếc nuối, thán phục, khen ngợi, tức giận, đau xót, lo lắng…

- Đặc điểm nhận biết:

+ Thường có các từ ngữ cảm thán: ôi, chao, than ôi, trời ơi, biết bao, làm sao, quá, thật là…

+ Thường kết thúc bằng dấu chấm than (!)

2. Ví dụ về câu cảm thán:

- Ôi, cảnh hoàng hôn mới đẹp làm sao!

- Trời ơi! Sao bạn lại quên mang bài tập?

- Than ôi! Cuộc đời ngắn ngủi quá!

- Quê hương tôi đẹp biết bao!

- Cô ấy học giỏi quá!

3. Phân loại:

Có thể dễ dàng nhận thấy, câu cảm thán được chia thành 2 loại:

- Câu cảm thán không có chứa nòng cốt câu như: Than ôi, chao ôi, ôi trời,... Thường những câu bày tỏ cảm xúc không có ý nghĩa trong câu xuất hiện trong các tình huống bất ngờ không đoán trước được. 

Ví dụ: Chao ôi! Thời tiết hôm nay mới đẹp làm sao. Trong ví dụ trên, ta thấy từ "Chao ôi" đứng độc lập và không liên quan đến ý nghĩa chính trong câu. Câu này thể hiện cảm xúc cho câu đằng sau nó.

- Câu cảm thán có nòng cốt câu. Đó là những câu mà các từ dùng để cảm thán không đứng riêng thành 1 câu độc lập.

Ví dụ: A, mẹ về!; Ôi, bông hoa đẹp quá!; Ôi giời ơi, thế thì đợi đến sáng!. Đây là các câu cảm thán có nòng cốt câu với những cấu trúc khác nhau, nhưng điểm chung là yếu tố cảm thán cùng nằm trong cùng một câu với những yếu tố khác.

III. Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán

Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán:

* Cách 1: Phân biệt dựa vào mục đích nói

Tiêu chí	Câu cầu khiến	Câu cảm thán
Mục đích	Tác động đến hành động của người nghe	Bộc lộ cảm xúc, tình cảm của người nói
Trả lời câu hỏi	Người nói muốn người nghe làm gì (hoặc không làm gì)?	Người nói đang cảm thấy thế nào?

Ví dụ

+ Câu cầu khiến: Hãy giữ trật tự trong lớp. → Người nói muốn người nghe giữ trật tự.

+ Câu cảm thán: Lớp học hôm nay yên tĩnh quá! → Người nói bộc lộ cảm xúc ngạc nhiên, hài lòng.

* Cách 2: Phân biệt dựa vào từ ngữ đặc trưng

Câu cầu khiến	Câu cảm thán
hãy, đừng, chớ, nên, cần phải, mau, đi, nào…	ôi, chao, trời ơi, than ôi, biết bao, làm sao, quá, thật là…

Ví dụ

+ Đừng nói chuyện riêng trong giờ học. → Câu cầu khiến

+ Trời ơi! Cảnh này đẹp quá! → Câu cảm thán

* Cách 3: Phân biệt dựa vào nội dung và ý nghĩa câu

- Câu cầu khiến:

+ Nội dung thường là hành động cụ thể

+ Có thể thực hiện được ngay

- Câu cảm thán:

+ Nội dung thiên về đánh giá, cảm xúc

+ Không yêu cầu người nghe phải hành động

Ví dụ

+ Mau đóng cửa lại! → yêu cầu hành động → cầu khiến

+ Căn phòng này nóng quá! → cảm nhận, cảm xúc → cảm thán

* Cách 4: Phân biệt dựa vào khả năng thay thế bằng câu trần thuật

- Cách này rất hiệu quả khi làm bài tập phân loại:

+ Nếu chuyển sang câu trần thuật mà vẫn giữ ý yêu cầu/ra lệnh → câu cầu khiến

+ Nếu chuyển sang câu trần thuật mà chỉ còn cảm xúc, nhận xét → câu cảm thán

Ví dụ

+ Hãy học bài cẩn thận! → (Trần thuật): Tôi yêu cầu bạn học bài cẩn thận. → Câu cầu khiến

+ Ôi, bông hoa này đẹp quá! → (Trần thuật): Tôi cảm thấy bông hoa này rất đẹp. → Câu cảm thán

IV. Bài tập minh họa

Bài tập 1

Xác định câu khiến, câu cảm, trong những câu dưới đây (trích truyện Lão Hạc của Nam Cao). Chỉ ra đặc điểm giúp nhận biết mỗi kiểu câu đó.

a. Ông giáo hút trước đi.

b. Hỡi ơi lão Hạc!

c. Lão đừng lo gì cho cái vườn của lão.

Đáp án:

a.

- Kiểu câu: Câu cầu khiến

- Đặc điểm nhận biết:

+ Dùng để đề nghị, nhường nhịn người khác thực hiện một hành động (“hút trước”).

+ Có từ tình thái “đi” – dấu hiệu thường gặp của câu cầu khiến.

+ Giọng điệu nhẹ nhàng, không mang cảm xúc bộc lộ trực tiếp.

b.

- Kiểu câu: Câu cảm thán

- Đặc điểm nhận biết:

+ Dùng để bộc lộ cảm xúc đau xót, thương cảm.

+ Có từ cảm thán “hỡi ơi” – dấu hiệu tiêu biểu của câu cảm thán.

+ Kết thúc bằng dấu chấm than, thể hiện cảm xúc mạnh.

c.

- Kiểu câu: Câu cầu khiến

- Đặc điểm nhận biết:

+ Dùng để khuyên nhủ, trấn an người khác.

+ Có từ cầu khiến “đừng” → biểu hiện ý ngăn cản/khuyên bảo.

+ Mục đích chính là tác động đến suy nghĩ, hành động của người nghe.

Bài tập 2

Chỉ ra sự khác nhau về ý nghĩa của hai câu:

a) Đừng chạy nhanh quá!

b) Nhanh quá!

Đáp án:

a) Câu cầu khiến → cấm đoán hành động.

b) Câu cảm thán → bộc lộ cảm xúc, đánh giá mức độ.

Bài tập 3

Đặt câu cầu khiến thích hợp với những tình huống sau:

a. Em mượn bạn bút chì.

b. Mẹ muốn Quang chơi với em.

c. Cô giáo muốn cả lớp trật tự.

Đáp án:

a. Bạn cho mình mượn bút chì nhé!

b. Quang hãy chơi với em một lát nhé!

c. Các em giữ trật tự nào!

Bài tập 4

Em hãy viết:

a) Một câu cảm thán có sử dụng từ “quá”.

b) Một câu cầu khiến có sử dụng từ “hãy”.

Đáp án:

a) Bức tranh này đẹp quá!

b) Em hãy tiết kiệm nước!

Bài tập 5

Hãy viết lại câu sau thành câu cảm thán:

a. Cảnh vật nơi đây rất đẹp.

b. Con đường làng buổi sáng rất yên bình.

c. Chúng em đã đạt kết quả cao trong kì thi.

d. Quê hương em rất yên bình.

Đáp án:

a. Cảnh vật nơi đây đẹp quá!

b. Con đường làng buổi sáng yên bình biết bao!

c. Ôi, chúng em vui mừng biết bao vì đã đạt kết quả cao!

d. Ôi, quê hương em yên bình quá!

Bài tập 6

Viết một đoạn văn (6–8 câu) tả cánh đồng lúa buổi sáng sớm, trong đó:

– Có ít nhất 1 câu cầu khiến.

– Có ít nhất 1 câu cảm thán.

Sau đoạn văn, hãy chỉ ra và giải thích ngắn gọn.

Đáp án:

Đoạn văn:

Buổi sáng sớm, cánh đồng lúa quê em hiện lên trong làn sương mỏng manh, dịu nhẹ. Những bông lúa còn đẫm sương khẽ nghiêng mình theo làn gió mát. Ôi, cánh đồng lúa mới đẹp làm sao! Ánh nắng ban mai chiếu xuống khiến cả cánh đồng ánh lên sắc vàng tươi ấm áp. Tiếng chim hót vang lên rộn ràng giữa không gian yên bình. Hãy giữ gìn cánh đồng lúa này luôn xanh tốt nhé! Cánh đồng lúa buổi sáng sớm mang đến cho em cảm giác thư thái và yêu quê hương hơn.

Xác định câu cầu khiến, câu cảm thán và giải thích:

- Câu cảm thán: “Ôi, cánh đồng lúa mới đẹp làm sao!” → Bộc lộ trực tiếp cảm xúc ngỡ ngàng, yêu mến trước vẻ đẹp của cánh đồng.

- Câu cầu khiến: “Hãy giữ gìn cánh đồng lúa này luôn xanh tốt nhé!” → Dùng để khuyên nhủ, kêu gọi mọi người có ý thức bảo vệ cánh đồng.

Bài tập 7

Có ý kiến cho rằng: “Chỉ cần nhìn vào từ ngữ trong câu là đủ để xác định đó là câu cầu khiến hay câu cảm thán.”

Em có đồng ý với ý kiến trên không?

Hãy trình bày suy nghĩ của em (3-5 dòng), có dẫn chứng cụ thể.

Đáp án:

Em không hoàn toàn đồng ý với ý kiến trên. Bởi vì khi xác định câu cầu khiến hay câu cảm thán, cần căn cứ chủ yếu vào mục đích nói, không chỉ dựa vào từ ngữ trong câu. Có những câu chứa từ ngữ cảm thán nhưng mục đích lại là yêu cầu hành động, chẳng hạn: “Trời ơi, đóng cửa lại đi!” – đây là câu cầu khiến. Ngược lại, câu “Cảnh này đẹp quá!” không có từ cầu khiến nhưng vẫn là câu cảm thán vì dùng để bộc lộ cảm xúc.

Xem thêm kiến thức Tiếng Việt chọn lọc hay khác:

• Phân biệt câu cầu khiến với câu nghi vấn

• Phân biệt câu cầu khiến với câu trần thuật

• Phân biệt câu nghi vấn và câu cảm thán

• Phân biệt các thành phần biệt lập: Tình thái, cảm thán, gọi đáp, chêm xen (phụ chú)

• Phân biệt các phép liên kết trong văn bản

• Phân biệt các hình thức đoạn văn diễn dịch, quy nạp, song song, móc xích, phối hợp

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---