Soạn bài Bài ca ngất ngưởng - Kết nối tri thức

Hiện nay, giới trẻ nhìn nhận “cá tính” theo cả hướng tích cực và tiêu cực. Ở mặt tích cực, cá tính được hiểu là bản sắc riêng của mỗi người, thể hiện qua suy nghĩ, phong cách sống và cách khẳng định bản thân một cách tự tin. Tuy nhiên, vẫn có một bộ phận hiểu sai, cho rằng cá tính là phải khác người, nổi loạn hoặc gây chú ý. Vì vậy, cá tính đúng nghĩa cần là sự khác biệt có ý thức, phù hợp với chuẩn mực và mang giá trị tích cực.

- Khi nói một người có “vị trí cao ngất ngưởng”, em hiểu đó là cách nói nhấn mạnh vị trí rất cao, nổi bật, khó đạt tới; mang ý nghĩa khách quan, trung tính hoặc tích cực.

- Khi nói một người có “thái độ ngất ngưởng”, em hiểu đó là thái độ khác thường, ngang tàng, tự do, có phần coi thường khuôn phép, mang sắc thái biểu cảm rõ hơn.

- “Ngất ngưởng” trên đường công danh thể hiện thái độ tự hào về tài năng và sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ, đồng thời cho thấy ông ý thức rõ giá trị bản thân và luôn nổi bật, khác biệt giữa chốn quan trường.

- “Ngất ngưởng” khi rời chốn quan trường thể hiện lối sống tự do, phóng khoáng, không bị ràng buộc bởi lễ nghi hay danh lợi, khẳng định cá tính mạnh mẽ và bản lĩnh sống riêng của tác giả.

- Tác giả bộc lộ thái độ tự hào, tự tin về tài năng, sự nghiệp và nhân cách của bản thân.

- Đồng thời, ông thể hiện phong thái ung dung, coi nhẹ danh lợi, sống tự do và không bị ràng buộc bởi khuôn phép xã hội.

- Qua đó, tác giả khẳng định cá tính “ngất ngưởng” độc đáo, vừa tài hoa vừa bản lĩnh, khác biệt với số đông.

- Thơ ca thời trung đại nhìn chung ít dùng các từ ngữ tự xưng, nhất là ở những giai đoạn đầu. Về sau, do nhu cầu trực tiếp bộc lộ cảm xúc và cá tính, các từ ngữ có tính chất tự xưng được dùng phổ biến hơn. Hệ thống từ ngữ tự xưng này cũng rất đa dạng và linh hoạt, có khi là đại từ nhân xưng, có khi xưng danh (tên thật hoặc tự hiệu, bút danh, biệt danh), có khi dùng tên chức tước, phẩm hàm,… Bài ca ngất ngưởng sử dụng nhiều cách tự xưng, mỗi cách đều có dụng ý riêng:

+ Dùng biệt danh kết hợp đại từ: “ông Hy Văn”, “ông ngất ngưởng”,… Từ “ông” tự xưng lặp lại nhiều lần cho thấy sự ngạo nghễ, khẳng định vị thế cao, có phần tự phụ. Chữ “Hy” trong biệt danh này có nghĩa là hiếm, hiếm có; chữ “Văn” là văn chương, học thức, hiểu biết.

+ Dùng đại từ thay thế: “tay” ngất ngưởng, “tay” kiếm cung. Từ “tay” ở đây biểu thị ý “ngông”, “ngạo”, tự giễu,… của nhà thơ.

- Các từ ngữ tự xưng trên trong bài hát nói này (và nhiều bài thơ khác của tác giả) cho thấy phong cách, cá tính riêng, mạnh mẽ. Sự tự tin vào bản lĩnh và tài năng, ý vị ngạo thế khinh đời, phong cách trào lộng phóng túng,… đều ít nhiều được thể hiện trong các ngữ cảnh khác nhau.

Có thể coi Bài ca ngất ngưởng là bản giản thuật về cuộc đời từ khi làm quan đến khi về trí sĩ của Nguyễn Công Trứ. Nhiều tư liệu cho biết, ông làm bài này khi đã về hưu, đi chơi chưa vắng cảnh ở quê. Bài thơ có thể chia làm bốn phần, ứng với bốn lần xuất hiện của từ “ngất ngưởng” để xoay quanh chủ đề “ngất ngưởng”:

- Phần 1 (6 câu đầu): cuộc đời làm quan đạt tới danh vọng “ngất ngưởng”.

- Phần 2 (4 câu tiếp): cởi mũ áo từ quan về quê với hành động “ngất ngưởng”.

- Phần 3 (6 câu tiếp): cuộc sống trí sĩ phong tình “ngất ngưởng”.

- Phần 4 (3 câu kết): đạo nghĩa quân thần và đúc kết cả cuộc đời kinh lịch, “ngất ngưởng”.

- Ở lần thứ nhất (“Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng”), “ngất ngưởng” gắn với tài năng và con đường công danh đạt tới đỉnh cao, thể hiện sự xuất chúng, nổi bật của tác giả.

- Ở lần thứ hai (“Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng”), “ngất ngưởng” thể hiện hành động khác thường khi từ quan về quê, biểu hiện thái độ ngạo nghễ, coi nhẹ khuôn phép, không vướng bận danh lợi.

- Ở lần thứ ba (“Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng”), “ngất ngưởng” thể hiện lối sống phóng túng, tự do, ung dung tận hưởng cuộc sống theo ý mình.

- Ở lần thứ tư (“Đời ai ngất ngưởng như ông!”), “ngất ngưởng” mang ý nghĩa khái quát, thể hiện bản lĩnh, cá tính độc đáo và phong cách sống riêng biệt của Nguyễn Công Trứ.

- Thái độ sống, phong cách sống “ngất ngưởng” đã được tác giả thể hiện ở những phương diện, khía cạnh cụ thể:

+ Tinh thần nhập thế, hành đạo, có trách nhiệm với thời cuộc: Câu thơ mở đầu, Nguyễn Công Trứ xác định rõ “trong trời đất không có gì không phải là phận sự của kẻ nam nhi trượng phu này”. Đó là thái độ sống tích cực và có trách nhiệm. Nguyễn Công Trứ điểm lược các vị trí, thứ bậc, chức vụ mà ông đã trải qua (Thủ khoa – đứng đầu khoa thi Hương; tước Giải nguyên; Tham tán – đứng hàng quan văn tham gia quân vụ; Tổng đốc – đứng đầu một tỉnh hoặc một xứ; Đại tướng – thống suất quân đội; Phủ doãn – quan đứng đầu ở kinh đô). Rõ ràng, cái “ngất ngưởng” mà ông muốn nói ở đây là vị trí đạt được do tài năng, khí phách chứ không phải là một ông quan ngông nghênh, tài tử, tự cao tự mãn với địa vị danh vọng thông thường. Thực tế, Nguyễn Công Trứ là một ông quan tài năng, có tầm nhìn khác đời khác người, tận tụy với chức trách, không quản khó nhọc, lập nhiều công trạng ở nhiều lĩnh vực. Nguyễn Công Trứ tự đặt mình vào guồng lịch sử, vào bộ máy chính trị đương thời để ra sức thi thố tài năng, giúp đời giúp người, đồng thời luôn coi đó là phận sự của mình.

+ Thái độ, lối sống, cách ứng xử với công danh phú quý theo tinh thần tự do tự tại: Từ đỉnh cao vinh hoa, ông lập tức “ngất ngưởng” trở về mà không tham luyến “bả” công danh. Cáo lão từ quan là chuyện thường tình nhưng cái cách, cái tư thế rời kinh của ông mới là điều đáng nói: “Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng” (giải thoại còn có cả chuyện đeo mo cau vào đuôi bò để chế giễu thiên hạ) là một hình ảnh hài hước, nghịch ngợm không ai có thể tưởng tượng được ở một ông quan lớn đạo mạo đường bệ. Theo đó, “ngất ngưởng” ở đây để chỉ việc dám hành động khác người, thể hiện rõ tính cách ngông, rất cá tính và độc đáo của ông. Ngoài cái ý nghịch ngợm hài hước, cách đó như đã nói, còn cho thấy rõ thái độ dứt khoát của Nguyễn Công Trứ là chứng minh cuộc đời thanh bạch của mình trước thiên hạ. Cả đời làm quan nhưng trở về thanh sạch. Con người thanh liêm chính trực thì luôn bình thản, bình tâm và biết cách chứng minh sự trong sạch để bảo vệ chính mình.

+ Con người tận tụy với đất nước và nghĩa tình với quê hương: “Đạo sơ chung”, nghĩa vua tôi là lí tưởng đạo đức Nho học. Về căn bản con người của Nguyễn Công Trứ, qua thực tế và thơ văn của ông, là hình ảnh người trượng phu hành động, xả thân vì lí tưởng, vì khát vọng hành hóa, suốt đời cần mẫn theo đuổi ước mơ hưng quốc an dân. Bên trong con người hành động ấy lại là một tâm hồn nhạy cảm, giàu cốt cách của một văn nhân tài tử. Có nhiều câu thơ tỏ rõ tình yêu quê hương, nỗi nhớ nhà da diết của ông. Tay kiếm cung và vùng ngang dọc nhưng lập tức hòa mình vào đời sống bình dị, chất phác, chân thành. Tâm hồn ông ẩn trong mây trắng phau phau ở non quê ngày nọ.

+ Tâm hồn phóng túng, cốt cách tài tử, cá tính mạnh mẽ: Phong cách ngông, ngất ngưởng, khác biệt mà Nguyễn Công Trứ thể hiện trong bài này (và nhiều bài thơ khác) bao gồm những đối lập, mâu thuẫn của các thời kì mà ông đã trải qua: làm quan văn đến Tổng đốc, Phủ doãn; quan võ thì đến Tham tán, Đại tướng. Tính cách thì gồm cả mạnh mẽ (tay kiếm cung, tài thao lược) nhưng vẫn có tâm hồn thiện lành, bình dị (dạng từ bi). Hành lạc thì vừa thoát tục (gót tiên, Bụt) vừa trần tục (đứng đỉnh một đôi dì). “Ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ theo phương diện này không phải là kì quái, cố tạo ra dị biệt hình thức, càng không phải là lệch chuẩn, là phá phách mà chính là sự thể hiện bản lĩnh đa tài, mạnh mẽ, bộc lộ khí chất cao cả của mình. Phóng túng, tài tử, cá tính là một sự lựa chọn chỉ có ở kẻ xuất chúng, quảng bác,…

- Cách lựa chọn lối sống, cách ứng xử cũng như cá tính của tác giả tạo nguồn cảm hứng và năng lượng sống dồi dào; do thế luôn mới mẻ, độc đáo và có tính gợi mở. Là một tài năng và nhân cách toàn diện, cho nên Nguyễn Công Trứ là khối thống nhất của nhiều khía cạnh đối lập. Thực tế ông đã sống một cách “ngất ngưởng” và bộc lộ niềm tự hào về điều đó. Như đã phân tích, câu thơ cuối có hai dị bản: “Đời ai ngất ngưởng như ông!” và “Trong triều ai ngất ngưởng như ông!”. Sự xuất hiện dị bản này trong số các truyền bản thơ có cái lí của nó, ở chỗ, Nguyễn Công Trứ ngất ngưởng với cả “đời” (nhân gian, đời thế chứ không chỉ “trong triều”. Cái ngất ngưởng ở câu kết bài và ở nhan đề là tổng hợp của tất cả cái ngất ngưởng: tài cao (sự nghiệp) ngất ngưởng, về hưu ngất ngưởng, sống đời sống ngất ngưởng.

- Về từ ngữ, hình ảnh: Có sự kết hợp những từ ngữ có sắc thái trang trọng (hệ thống các từ Hán Việt: vũ trụ, phận sự, tài bộ, đô môn, giải tổ,…) và sắc thái tự nhiên, dân dã (các từ thuần Việt: ngất ngưởng, phau phau, đùng đỉnh, nực cười, tùng,…), đem lại hiệu quả biểu đạt cao, sắc thái biểu cảm phong phú, linh hoạt; sử dụng nhiều hình ảnh có sắc thái cụ thể, gây ấn tượng mạnh; sử dụng điển cố,…

- Về các biện pháp tu từ: Sử dụng đa dạng các biện pháp tu từ như: lặp từ, lặp cấu trúc; liệt kê; đối từ và cú pháp,… Trong đó, thủ pháp đối được sử dụng có hiệu quả, đặc biệt là đối về ý, ví dụ: nghiêm trang (Phật) >< hài hước (nực cười); được >< mất; khen >< chê; hành lạc, phóng lãng (ca, tửu, cắc, tùng) >< thoát tục, thiêng liêng (Tiên, Bụt); vua >< tôi; sơ >< chung;…

- Về vần và nhịp điệu:

+ Nhịp điệu: theo thể thức, âm hưởng của lối hát nói, nhưng nhìn chung vẫn khá linh hoạt, phóng túng, không gò bó. Có những câu tăng đột ngột số chữ so với thông thường, khiến nhịp điệu cũng biến đổi theo. Cách thay đổi nhịp, tiết tấu cũng đa dạng và linh hoạt, ít gặp trong hát nói, ví dụ nhịp 2/2/2/2 (“Khi ca/, khi tửu/, khi cắc/, khi tùng,”).

+ Cách gieo vần về cơ bản tuân theo quy định, nhưng vẫn có những biến cách và sáng tạo riêng. Cách gieo vần trong bài hát nói: hát nói là một thể thơ vừa có cước vận (vần ở cuối câu) vừa có yêu vận (vần ở giữa câu); vừa dùng vần bằng, vừa dùng vần trắc. Trong mỗi khổ, cước vận của câu đầu và câu cuối là thanh trắc, cước vận của hai câu giữa là thanh bằng. Còn yêu vận của câu thứ hai thì dùng thanh trắc, câu thứ tư thì dùng thanh bằng. Các quy tắc chính: Bài hát nói bao giờ cũng bắt đầu bằng một cước vận trắc. Tiếp sau cước vận trắc đầu tiên → hai cước vận bằng → hai cước vận trắc → hai cước vận bằng → hai cước vận trắc, cứ như vậy cho đến hết bài; kết thúc là một cước vận bằng.

Trong Bài ca ngất ngưởng, phong cách hành xử của Nguyễn Công Trứ là sự hội tụ độc đáo của nhiều yếu tố đối lập. Ông vừa là một nhà Nho nhập thế, luôn ý thức rõ trách nhiệm “phận sự” với đất nước, vừa là một con người phóng túng, sống tự do, vượt ra khỏi khuôn phép thông thường. Ở ông có sự kết hợp giữa nghiêm túc và hài hước, giữa tài năng thao lược và tâm hồn tài tử, giữa ý thức trách nhiệm và nhu cầu hưởng thụ cuộc sống. Khi làm quan, ông tận tụy, lập nhiều công trạng; khi về hưu, ông sống ngất ngưởng, dám khác người, không màng danh lợi. Những yếu tố tưởng như đối lập ấy không mâu thuẫn mà thống nhất trong một cá tính mạnh mẽ, bản lĩnh, thể hiện con người sống hết mình, trung thực với chính mình.

Ngoài chủ đề chính là ca ngợi lối sống “ngất ngưởng”, tác phẩm còn thể hiện chủ đề khẳng định cái tôi cá nhân, đề cao bản lĩnh và tài năng của con người; đồng thời bộc lộ quan niệm sống tự do, vượt lên lễ giáo khuôn phép nhưng vẫn giữ trọn đạo nghĩa. Qua đó, bài thơ góp phần khẳng định giá trị cá nhân trong xã hội và thể hiện tư tưởng nhân văn tiến bộ của tác giả.

Theo tôi, hai hình ảnh nhà Nho nhập thế – hành đạo và con người phóng túng – tài tử trong bài thơ không tạo nên sự đối lập về nhân cách.

Bởi vì, dù biểu hiện khác nhau, cả hai đều thống nhất trong một con người Nguyễn Công Trứ. Khi làm quan, ông sống có trách nhiệm, tận tụy với đất nước, thể hiện lí tưởng của một nhà Nho hành đạo. Khi về hưu, ông sống phóng túng, tự do, dám thể hiện cá tính riêng. Đây không phải là sự mâu thuẫn mà là sự bổ sung cho nhau, cho thấy một con người toàn diện: vừa có trách nhiệm với xã hội, vừa trung thực với bản thân.

Như vậy, hai hình ảnh ấy làm nổi bật một nhân cách bản lĩnh, tự tin và nhất quán, chứ không hề đối lập hay xung đột.

Trong Bài ca ngất ngưởng, Nguyễn Công Trứ thể hiện một cách ứng xử rất bản lĩnh trước những biến động của cuộc đời như được – mất, khen – chê, may – rủi. Trước hết, ông không tuyệt đối hóa danh lợi: khi ở đỉnh cao công danh, ông ý thức rõ tài năng và đóng góp của mình nhưng không vì thế mà tự trói buộc vào địa vị; khi rời quan trường, ông dứt khoát buông bỏ, sống ung dung, tự tại. Điều đó cho thấy ông coi được – mất là lẽ thường, không để chúng chi phối tâm thế. Đồng thời, trước khen – chê của thế gian, Nguyễn Công Trứ giữ thái độ bình thản, tự tin vào giá trị bản thân, dám sống khác, dám “ngất ngưởng” mà không chạy theo dư luận. Với ông, may – rủi cũng chỉ là những biến động tất yếu của cuộc đời, không làm thay đổi chí hướng và cách sống. Cách ứng xử ấy thể hiện một nhân cách mạnh mẽ, tự chủ, biết làm chủ cuộc đời mình. Từ đó, có thể thấy bài thơ không chỉ ca ngợi cá tính riêng mà còn gửi gắm một quan niệm sống tích cực: con người cần giữ vững bản lĩnh, không lệ thuộc vào danh lợi hay lời khen chê, để sống tự do và có ý nghĩa.