Soạn bài Cà Mau quê xứ - Kết nối tri thức

Ba tiếng “Mũi Cà Mau” gợi trong tôi nhiều cảm xúc thiêng liêng và tự hào. Đó là điểm cực Nam của Tổ quốc, nơi đất nước vươn ra biển lớn, như một dấu mốc khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Việt Nam. Khi nghĩ đến Mũi Cà Mau, tôi hình dung những cánh rừng đước bạt ngàn, đất phù sa không ngừng bồi đắp và con người miền đất tận cùng Tổ quốc cần cù, kiên cường. Nơi ấy không chỉ mang vẻ đẹp hoang sơ, hùng vĩ mà còn chất chứa bao giá trị lịch sử, văn hóa. Ba tiếng “Mũi Cà Mau” vì thế gợi lên trong tôi niềm yêu mến quê hương, lòng tự hào dân tộc và ý thức trân trọng từng tấc đất thiêng liêng của đất nước.

- Mũi Cà Mau là điểm cực Nam của Việt Nam, nơi đất liền vươn ra biển và được xem như “mũi tàu” của Tổ quốc. Qua sách báo và các phương tiện truyền thông, tôi biết nơi đây nổi bật với hệ sinh thái rừng ngập mặn rộng lớn, đặc biệt là rừng đước, rừng mắm trải dài xanh ngút. Đất Mũi không ngừng được phù sa bồi đắp, mỗi năm lấn dần ra biển, thể hiện sức sống mãnh liệt của thiên nhiên.

- Vùng đất này còn giàu tài nguyên thủy sản như tôm, cua, cá, gắn liền với đời sống lao động cần cù của người dân miền Tây. Con người nơi đây hiền hậu, chất phác, sống chan hòa với thiên nhiên. Ngoài ra, Mũi Cà Mau còn có ý nghĩa đặc biệt về chủ quyền quốc gia, là nơi đặt cột mốc tọa độ thiêng liêng.

Mục đích: “đi chơi”, nghĩa là đi để trải nghiệm, cảm nhận và khám phá.

Tác giả liên tưởng đến nhiều nhà văn, nhà thơ như Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu…, cho thấy vốn hiểu biết văn học phong phú.

- Khi đến Mũi Cà Mau, tác giả và bạn bè trở nên xúc động, hào hứng, thậm chí có phần “nông nổi kì quặc”.

- Họ có những hành động bộc phát như đọc thơ, thả thơ xuống biển, thể hiện cảm xúc dâng trào.

- Điều đó cho thấy vùng đất này có sức lay động mạnh mẽ, khơi gợi niềm tự hào và tình yêu quê hương.

Hình ảnh Nguyễn Bính gợi lên nỗi nhớ quê hương da diết, đặc biệt là cảm xúc nhớ nhà. Qua đó, tâm trạng của người viết trở nên sâu lắng, giàu cảm xúc hoài niệm. Điều này góp phần làm nổi bật tình cảm gắn bó với quê hương, đất nước.

- Từ “xứ” gợi cảm giác thân thuộc, gần gũi, mang ý nghĩa về quê hương, nơi chốn gắn bó. Nó liên kết với nhan đề ở chỗ đều hướng đến việc khám phá, cảm nhận một vùng đất cụ thể – Mũi Cà Mau.

- Qua đó, nhan đề không chỉ mang nghĩa địa lí mà còn chứa đựng tình cảm, sự gắn bó với “xứ” ấy.

Tác giả quan sát đời sống một cách cụ thể, tỉ mỉ qua các chi tiết như nghề làm ghẹ, cuộc sống của người dân. Tuy nhiên, những chi tiết ấy không khô khan mà được nhìn bằng con mắt giàu cảm xúc, trân trọng và yêu mến. Qua đó, đời sống hiện thực hiện lên sinh động và giàu ý nghĩa nhân văn.

- Người dân phải đối mặt với nhiều khó khăn như thiên nhiên khắc nghiệt, cuộc sống mưu sinh vất vả.

- Họ phải khai phá đất đai, chống chọi với môi trường tự nhiên để sinh tồn.

- Cuộc sống lao động tuy gian nan nhưng thể hiện sự kiên cường, bền bỉ của con người nơi đây.

- Ở phần kết, cảm xúc của tác giả được thể hiện một cách sâu lắng, giàu chất trữ tình. Tác giả dùng những hình ảnh giàu sức gợi để bộc lộ nỗi lưu luyến, bịn rịn khi rời Mũi Cà Mau. Giọng văn nhẹ nhàng nhưng thấm đẫm cảm xúc, cho thấy tình yêu sâu sắc với vùng đất này.

- Tác giả đến với Mũi Cà Mau với tâm thế rất nhẹ nhàng: đi chơi. Nhưng ở đây, đi chơi cũng có nghĩa là đến với miền đất lạ, đi tìm niềm hứng khởi mới, để được trải nghiệm bằng tất cả các giác quan và cảm xúc.

- Với tác giả – người viết tản văn – những trải nghiệm thực tế như vậy vô cùng quan trọng. Nó đánh thức khả năng khám phá về vùng đất và con người nơi đây. Nó gợi lên trong lòng người viết những cảm xúc mới mẻ, những quan sát và suy ngẫm có chiều sâu. Bằng liên tưởng bất chợt, nó kết nối hiện tại với quá khứ, chuyện đời và trang văn, hiện thực và ước vọng,… Đây là những điều kiện cần thiết cho sự sáng tạo trong tản văn.

- Tính chất tươi mới, sinh động của các hình ảnh cuộc sống:

+ Anh bạn nhà văn Đất Mũi kể đã chứng kiến đủ kiểu xúc động của các vị khách khi đến đây: “Người ôm cây cột mốc, kẻ ôm cây đước, kẻ lại nằm lăn xuống bùn lấy đê… khóc vì sướng!”.

+ Cảnh mấy anh em nhà báo cởi trần ngồi lai rai tại ngôi nhà số 1 của xã Đất Mũi, qua câu chuyện về những con người cụ thể, thêm thấu hiểu cung cách làm ăn và sinh sống của cư dân nơi đây.

+ Cảnh những người phụ nữ ngồi lột thịt ghẹ tại một cơ sở gia công thực phẩm của vợ chồng nhà anh Phúc, chị Tuyết – một bức tranh sinh động về lao động sản xuất của con người Đất Mũi.

+ Câu chuyện gay cấn một thời về sự lựa chọn giữa con tôm và cây đước, liên quan đến sinh mệnh chính trị của bao nhiêu người, được kể lại trong ngôi nhà của Phó Chủ tịch xã Đất Mũi Lê Hoàng Liêm.

- Ở thời điểm bài tản văn ra đời, những khung cảnh, nhân vật đó chính là câu chuyện của hiện tại, có tính thời sự nóng hổi, mang hơi thở của cuộc sống bề bộn đang chuyển mình, vận động. Quan sát dòng chảy của cuộc sống để ghi lại một cách chân thực, đó là thế mạnh vốn có của thể loại kí.

- Trước Cách mạng có Nguyễn Bính – nhà thơ lãng mạn từng đặt chân đến Mũi Cà Mau trong những chuyến “giang hồ” như nhà thơ tự nhận; trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ có Nguyễn Tuân với bài kí Khi nào Bắc Nam đã được thống nhất, anh sẽ vô thăm đầu trước hết?; Anh Đức có tập bút kí Bức thư Cà Mau; Xuân Diệu có bài Mũi Cà Mau. Nhắc đến vùng đất này không thể không nhắc đến nhà văn Sơn Nam – một “pho từ điển” sống về Nam Bộ; Nguyễn Ngọc Tư – một nhà văn sống và viết ở Cà Mau.

- Những liên tưởng đó cho thấy, Mũi Cà Mau là miền đất khơi gợi nhiều cảm hứng sáng tạo cho các nhà văn, nhà thơ. Đến với Mũi Cà Mau cũng là đến với một “vùng văn chương”; vì thế, cầm bút viết về vùng đất này, tác giả không khỏi cảm thấy có những thách thức.

- Chất trữ tình trong bài tản văn được bộc lộ qua cảm xúc của người viết, cùng với cách thể hiện vừa đa dạng, vừa có nhiều nét độc đáo. Chẳng hạn:

+ Người viết đến với Mũi Cà Mau với tâm thế nhẹ nhõm, nhưng kì thực để thỏa nỗi “khát thèm hạt phù sa ròng ròng tươi mới”. Những rung động mới mẻ, tức thì của tâm hồn khi tiếp xúc với con người và cảnh vật đang thay thế cho sự hiểu biết về một vùng đất qua trang văn của những người đi trước.

+ Mượn lời văn trong tác phẩm của nhà văn Nguyễn Ngọc Tư nói hộ nỗi niềm: “Cá thôi lội dần dần theo con nước chảy rọt rẹt dưới sàn nhà, có lúc ngóc đầu lên, nhìn thom lom, ý hỏi ai đây, ai mà lặn lội tới xứ bùn sinh rừng rủ này, ai mà ngó tui thiếu điều con mắt ra, lạ lắm sao?”.

+ Thấy được sự bồi hồi rất lạ của lòng mình đối với những kiểu bày tỏ niềm xúc động của bao nhiêu người từ mọi miền về đây.

+ Nhìn cảnh quan, sản vật, con người, lắng nghe lời ăn tiếng nói của “quê xứ Cà Mau” với niềm yêu mến, gần gũi, thân tình.

+ Đồng cảm với mọi lo toan, bề bộn trong cuộc mưu sinh của những con người gắn bó với quê hương Mũi Cà Mau.

+ Không giấu được niềm xúc động kín đáo khi rời Mũi Cà Mau: “Than hầm từ thân cây đước xứ này nghe nói tốt hơn mọi thứ than củi trên đời, đượm bền hơi lửa và không hề có khói. Không có khói, mà sao bước chân lên tàu rời Mũi, mắt tôi chợt cay nhòe”.

- Như vậy, chất trữ tình của bài tản văn khi được thể hiện trực tiếp (người viết tự bộc lộ cảm xúc), khi được thể hiện gián tiếp (những hình ảnh khách quan của cuộc sống có sức lay động tình cảm người đọc nhờ cách tái hiện của tác giả). Chất trữ tình hầu như có mặt từ đầu đến cuối văn bản, trở thành yếu tố nổi trội, đúng với đặc trưng của tản văn.

Mỗi vùng đất, mỗi xứ sở đều có những nét riêng mà người viết kí luôn muốn thể hiện thật nổi bật. Trong con mắt quan sát và sự cảm nhận của tác giả Trần Tuấn, màu sắc riêng của vùng Đất Mũi hiện lên qua những đặc điểm sau:

- Điều kiện tự nhiên:

+ Mũi Cà Mau chỉ là một doi đất con bằng phẳng hao hao một góc Gò Nổi miền Trung.

+ Cái nắng buổi trưa như “muốn khô quằn mấy đọt phù sa bên mỏm non sông”.

+ “Cảm giác về xứ thật chon von, khi được ngồi trong chính ngôi nhà cuối cùng của dải đất hình chữ S, ngôi nhà được đánh số 1 trong hộ khẩu”.

+ Với địa hình của một vùng hai phía đông tây đều giáp biển, “bình minh và hoàng hôn của một ngày treo trên cùng một cây đước”. Rừng đước là một phần không thể thiếu được trong bức tranh của Mũi Cà Mau.

- Con người:

+ Con người cần cù làm ăn, tận dụng sự ưu đãi của thiên nhiên để tạo ra đặc sản của vùng miền.

+ Con người lăn lộn, đấu tranh, thậm chí có khi phải trả giá cho hành động mưu sinh của mình. Sinh mệnh của con người gắn chặt với sự mất còn của rừng đước.

=> Với những chi tiết sắc nét về thiên nhiên và con người được tái hiện bằng nghệ thuật tản văn, tác giả đã làm nổi bật bản sắc độc đáo của vùng Đất Mũi.

Là một thể loại văn học có sự phối hợp giữa yêu cầu về tính xác thực, khách quan của sự việc được tái hiện và tính biểu cảm gắn với cảm xúc chủ quan của người viết, kí mở ra một khoảng không gian rộng rãi cho sự sáng tạo về ngôn ngữ. Trong Cà Mau quê xứ, sự sáng tạo về ngôn ngữ và các biện pháp tu từ được thể hiện như sau:

- Sử dụng những từ ngữ mang màu sắc hiện đại: “Đi chơi, thực ra nói vậy cũng là để đánh lừa cái ổ cứng xúc cảm đã ấp ủ từ bao giờ, đánh lừa bộ xi đi vòng mạch”; “Trong ổ cứng cũ mềm của tôi từ thuở nào còn lưu những cái phai Nguyễn Tuân, Anh Đức, Xuân Diệu từ hơn bốn mươi năm trước”;…

- Dùng từ láy tượng hình giàu sức gợi: “Cảm giác về xứ thật chon von, khi được ngồi trong chính ngôi nhà cuối cùng của dải đất hình chữ S”; “Ngôi nhà sàn thưng lá dừa nước nằm cheo leo giữa biển, tách bạch hẳn với xóm nhà bên kia, được dẫn ra bởi cây cầu lát leo kết từ thân cây đước”;…

- Dùng từ ngữ địa phương Nam Bộ phù hợp với cách ăn nói của con người nơi đây: “Ba Phúc vớt thêm mấy con ghẹ hấp thiệt ngon bờ vào đĩa, xè lại ‘xây chừng’ một li rồi đứng dậy”; “những lần ấy ông chỉ dừng ở Châu Đốc (An Giang), không dằn Cà Mau”; “Những lần sau ông vào Nam, nhưng tui như cũng chỉ ở lại Sài Gòn hình như cũng hổng xuống xứ đó”; “dọc đường chúng tôi đều nghe từ chợ tới thuyền, từ xe lam, xe lôi tới thổ mộ một con chữ thật du dương mà xa lạ: ‘Xứ’…”;…

- Cách kết hợp từ độc đáo: “Giờ tới lượt bạn tôi gửi lại nơi này mấy đọt phù sa thơ kèm chút gió Lào cổ quận”;…

- Dùng phép chuyển nghĩa gợi liên tưởng bất ngờ: “Áo trắng của Duyên hắt vào tôi một mảng mây ngàn tuổi” (gợi nhớ câu thơ “Ngàn năm mây trắng bay giờ còn bay” trong Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu qua bản dịch của Tản Đà);…

- Sử dụng biện pháp tu từ nhân hoá để thổi hồn vào đối tượng được miêu tả: “những hạt phù sa sinh nở khởi từ hai chữ ‘quê nhà’ ấy của thi sĩ đất Bắc”;…

Câu văn “Không có khói, mà sao bước chân lên tàu rời Mũi, mắt tôi chợt cay nhòe” gợi lên một cảm xúc bịn rịn, lưu luyến đến nghẹn ngào khi rời Mũi Cà Mau. Đó không phải là cái cay của khói, mà là cái cay của tình cảm, của những rung động sâu xa trước một vùng đất đã kịp in dấu trong lòng người. Mũi Cà Mau hiện lên không chỉ với vẻ đẹp hoang sơ của rừng đước, của những bãi bồi phù sa lấn biển, mà còn là nơi có những con người chân chất, cần cù, giàu nghĩa tình. Chính sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người ấy đã tạo nên một sức hút đặc biệt, khiến người đến rồi khó quên. Khi rời đi, ta mang theo không chỉ là kỉ niệm mà còn là một phần tâm hồn đã gửi lại nơi ấy. Cảm giác “mắt cay nhòe” vì thế là biểu hiện của một tình yêu thầm lặng mà sâu sắc dành cho mảnh đất cuối trời Tổ quốc. Mũi Cà Mau không chỉ là điểm cuối của bản đồ, mà còn là điểm chạm của cảm xúc, của niềm tự hào và tình yêu quê hương đất nước.