Soạn bài Củng cố, mở rộng trang 36 lớp 12 - Kết nối tri thức

Bài học giúp nhận thức rõ bản chất của truyện là hình thức tự sự phản ánh đời sống thông qua cốt truyện, nhân vật, tình huống và điểm nhìn trần thuật; đồng thời làm nổi bật đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại: chú trọng đời sống thường nhật, khai thác chiều sâu tâm lí, giảm xung đột kịch tính, tăng tính suy tư và ý nghĩa biểu tượng của chi tiết. Qua đó, củng cố kĩ năng đọc – phân tích tác phẩm theo hướng hệ thống và chiều sâu.

Tiểu thuyết tựa như một chiếc ống kính có tiêu cự vạn năng, sở hữu biên độ thâu tóm hiện thực vô song. Khi mở rộng tối đa góc máy, nó tái hiện một bức tranh toàn cảnh kỳ vĩ, thu trọn vẹn những cơn địa chấn lịch sử hay các biến thiên thời cuộc làm rung chuyển cả một xã hội rộng lớn. Tuy vậy, sức quyến rũ diệu kỳ nhất của tiểu thuyết lại nằm ở khả năng thu hẹp tiêu cự để đặc tả thế giới vi mô. Nó kiên nhẫn len lỏi vào từng nếp nhà, soi rọi vào những góc khuất tâm hồn để lắng nghe nhịp đập của các số phận nhỏ bé, những niềm vui dung dị hay nỗi lo toan đời thường. Sự đan cài khéo léo giữa âm hưởng vĩ mô thăng trầm và tiếng lòng vi mô tinh tế đã tạo nên chiều sâu bất tận cho tác phẩm. Ở đó, chính những câu chuyện cá nhân mỏng manh nhất lại trở thành tấm gương phản chiếu chân thực nhất hơi thở của cả một thời đại.

Hai văn bản cho thấy tiểu thuyết hiện đại bộc lộ sự đa dạng phong phú về thi pháp và điểm nhìn nghệ thuật:

- Khuynh hướng trào phúng, hướng ngoại: Xuân Tóc Đỏ cứu quốc sử dụng thủ pháp cường điệu, nghịch lý để đả kích trực diện. Tác phẩm bóc trần sự kệch cỡm, lố lăng của xã hội thực dân tư sản qua lăng kính trào lộng sắc sảo, phơi bày những ung nhọt của thời cuộc thông qua các nhân vật điển hình.

- Khuynh hướng tâm lý - thế sự, hướng nội: Mùa lá rụng trong vườn lại thấm đẫm chất trữ tình chiêm nghiệm. Tác giả thu hẹp tiêu cự vào không gian gia đình, tinh tế mổ xẻ những rạn nứt của đạo đức truyền thống, mâu thuẫn thế hệ và giằng xé nội tâm của con người trong thời kỳ chuyển giao.

→ Từ đó có thể thấy sự đối lập giữa một bên ồn ào, sắc lạnh đả kích với một bên trầm lắng, suy tư đã khẳng định năng lực biến hóa linh hoạt và biên độ phản ánh vô tận của tiểu thuyết.

* Nguyên tắc khi so sánh hai tác phẩm truyện:

- Xác định rõ mục đích so sánh (làm sáng tỏ giá trị, đặc điểm nghệ thuật hay tư tưởng).

- Lựa chọn đối tượng có cơ sở liên hệ (cùng đề tài, cảm hứng, kiểu nhân vật, bối cảnh…).

- Đặt tác phẩm trong bối cảnh lịch sử – văn hóa – phong cách tác giả để tránh so sánh phiến diện.

- So sánh trên những phương diện cụ thể, thống nhất (nội dung, nhân vật, tình huống, nghệ thuật…).

- Bảo đảm cân đối giữa tương đồng và khác biệt, tránh thiên lệch một phía.

- Nhận xét phải có dẫn chứng và lập luận rõ ràng, khách quan.

* Ý nghĩa của việc đánh giá tác phẩm qua so sánh:

- Giúp làm nổi bật giá trị riêng và nét độc đáo của từng tác phẩm.

- Cho phép thấy được sự vận động, phát triển của văn học qua các thời kì, khuynh hướng.

- Giúp người đọc hiểu sâu hơn về đề tài, con người và tư tưởng nghệ thuật.

- Rèn luyện tư duy phân tích, đối chiếu và khái quát trong tiếp nhận văn học.