Soạn bài Hải khẩu linh từ - Kết nối tri thức

Truyện dân gian có yếu tố kì ảo luôn để lại trong tôi nhiều ấn tượng sâu sắc, bởi nó không chỉ hấp dẫn mà còn gửi gắm những bài học ý nghĩa. Khi đọc những truyện như “Tấm Cám”, tôi bị cuốn hút bởi sự xuất hiện của Bụt, chim vàng anh hay cây xoan đào – những chi tiết kì ảo giúp cái thiện cuối cùng chiến thắng cái ác. Hay trong “Thạch Sanh”, tiếng đàn thần, niêu cơm thần kì đã làm nổi bật phẩm chất hiền lành, nhân hậu của người anh hùng. Những yếu tố kì ảo ấy không khiến câu chuyện xa rời thực tế mà ngược lại, còn giúp thể hiện ước mơ công lí, khát vọng về một cuộc sống công bằng của nhân dân lao động.

Qua các truyện dân gian, tôi nhận ra rằng cái kì ảo chính là “đôi cánh” giúp con người gửi gắm niềm tin vào điều tốt đẹp. Nhờ đó, truyện không chỉ lôi cuốn mà còn nuôi dưỡng trong người đọc những giá trị đạo đức và niềm tin vào cuộc sống.

- Một số truyện truyền kì có yếu tố kì ảo tiêu biểu mà tôi biết là: “Chuyện người con gái Nam Xương”, “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên”, “Chuyện cây gạo”, “Chuyện kì ngộ ở trại Tây” (đều trong Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ). Ngoài ra còn có “Liêu trai chí dị” (Bồ Tùng Linh) với nhiều truyện kì ảo nổi tiếng.

- Trong đó, tôi ấn tượng nhất với “Chuyện chức phán sự đền Tản Viên”. Tác phẩm hấp dẫn bởi yếu tố kì ảo như thế giới âm phủ, các hồn ma, thần linh, nhưng điều làm tôi ấn tượng hơn là hình tượng nhân vật Ngô Tử Văn – người dám đứng lên chống lại cái ác, bảo vệ lẽ phải. Dù đối mặt với thế lực siêu nhiên đáng sợ, nhân vật vẫn giữ vững chính nghĩa, không khuất phục. Qua đó, truyện không chỉ lôi cuốn mà còn thể hiện niềm tin vào công lí và tinh thần đấu tranh của con người.

- Nguyễn Cơ (Bích Châu) là con gái nhà quan, sống vào thời Trần, nổi tiếng xinh đẹp, thông minh, giỏi âm luật và được vua yêu quý.

- Nàng không chỉ có nhan sắc mà còn là người phụ nữ tài năng, hiểu biết và có ý thức trách nhiệm với đất nước.

- Các chi tiết như điềm sao lạ, quẻ bói Kinh Dịch, gió bão dữ dội, thần linh hiển hiện… tạo nên không khí huyền bí, linh thiêng cho câu chuyện.

- Những yếu tố kì ảo này làm tăng sự hấp dẫn, đồng thời khiến người đọc tin vào số phận và dự báo mà nhân vật đưa ra.

- Qua đó, câu chuyện mang màu sắc truyền kì, thể hiện niềm tin của con người xưa vào thế giới siêu nhiên.

- Bích Châu sẽ tiếp tục can gián nhà vua, thể hiện lòng trung thành và trách nhiệm với đất nước.

- Nàng có thể chấp nhận hi sinh bản thân để bảo vệ vua và quốc gia.

- Hành động của nàng cho thấy phẩm chất dũng cảm, vị tha và đặt lợi ích chung lên trên bản thân.

- Câu chuyện có thể diễn biến theo hướng bi kịch: lời can gián không được nghe theo dẫn đến hậu quả.

- Các yếu tố kì ảo sẽ tiếp tục xuất hiện để cảnh báo hoặc thể hiện sự trừng phạt.

- Cuối cùng, chính nghĩa được khẳng định, nhân vật trung nghĩa có thể được tôn vinh sau khi hi sinh.

Nội dung thư thể hiện rõ quan điểm chính trị và đạo lí: đề cao chính nghĩa, phê phán kẻ gian ác, tham lam.

Các chi tiết xử tội nghiêm minh dưới thủy cung cho thấy sự công bằng và công lí được thực thi.

- Yếu tố giấc mộng xuất hiện nhiều lần tạo cảm giác mơ – thực đan xen, làm tăng tính huyền ảo.

- Giấc mộng còn là phương tiện để nhân vật nhận được điềm báo hoặc lời chỉ dẫn từ thế giới siêu nhiên.

- Điều này góp phần làm nổi bật đặc trưng của truyện truyền kì và chiều sâu ý nghĩa của câu chuyện.

- Khi nhà vua muốn dấy binh thảo phạt Chiêm Thành đang quấy phá bờ cõi, Bích Châu dâng biểu can gián, khuyên vua nên rộng lượng, dừng việc binh đao để dân chúng được yên vui. Điều đó cho thấy Bích Châu là con người vừa có tính cách cương trực, vừa có lòng bao dung, thương yêu dân chúng, ghét cảnh chiến tranh; nàng biết suy nghĩ những điều gốc rễ của chính sự quốc gia, lo lắng cho nền thái bình của đất nước,...

- Trong tình thế cấp bách (Giao thần buộc nhà vua phải cống nạp phi tần, đúng vào lúc đất nước gặp nạn), mặc dù nhà vua không chuẩn thuận nhưng Bích Châu đã không “tham luyến phồn hoa”, chẳng “tiếc thân bồ liễu”; nàng cũng không cần so đo tính toán mà quyết gieo mình xuống biển, tự nộp thân mình cho Giao thần để giải gỡ mối nguy trước mắt của quan quân. Hành động trên của Bích Châu chứng tỏ nàng là con người quyết liệt, một lòng vì nghĩa vong thân, vì an nguy của đất nước mà dũng cảm hi sinh,...

- Tác giả Đoàn Thị Điểm đã xây dựng một mẫu hình người phụ nữ hết sức đặc biệt, thể hiện cụ thể, sinh động, sắc nét qua hình tượng nhân vật nàng Bích Châu, với những đức tính, phẩm chất nổi sáng: trung trinh, kiên định; có trí tuệ sắc sảo và tinh thần trượng nghĩa; có lòng nhân từ khoan hậu và đức hi sinh;...

- Nội dung tư tưởng – chủ đề chính của truyện Đền thiêng cửa bể: Thông qua câu chuyện về nàng Bích Châu, một nhân vật gắn với những truyền tụng về các sự kiện lịch sử diễn ra ở đời Trần và đời Lê; gián tiếp đề cập quá trình thống nhất giang sơn của các triều đại phong kiến; tác giả đã ca ngợi tấm gương trung trinh, tiết nghĩa của người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, một lòng vì non sông đất nước.

- Sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại trong câu chuyện được tác giả “tổ chức” ở nhiều lớp, nhiều tầng bậc và khía cạnh: cốt lõi là các sự thật lịch sử (sự nghiệp mở rộng bờ cõi của các vua đời Trần và đời Lê; ngôi đền thờ Chế Thắng phu nhân ở Hà Tĩnh;...) gắn liền với các chi tiết, nhân vật, sự kiện kì ảo xuất hiện từ đầu đến cuối thiên truyện (Giao thần cản trở, Bích Châu hiến mạng cứu nguy; thủy quốc của Quảng Lợi vương; viên ngọc minh châu; Bích Châu hiển linh;...).

- Sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại trong truyện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp việc thể hiện nội dung tư tưởng – chủ đề của tác phẩm được trọn vẹn và hấp dẫn, lôi cuốn: nền trị bình của đất nước là thiêng liêng, chính sự quốc gia là việc hệ trọng, mỗi người đều phải có khát vọng phụng sự; các thế lực siêu nhiên thần thánh cũng theo đó mà chịu nhường bộ; bị khuất phục trước ý chí kiên định, tấm lòng vì nghĩa dân chính của con người; con người, nếu giữ trọn đạo nghĩa, biết hiến dâng cho mục đích cao đẹp thì sẽ được hoá thân vào lịch sử, trở nên linh thiêng bất tử;...

Chi tiết nàng Bích Châu hiển linh giáng trần sau khi hồn đã được tế độ, nàng “trò chuyện” với vua Lê Thánh Tông và “thắc mắc” về hai câu kết bài thơ nhà vua ngự đề ở ngôi miếu thờ. Chi tiết này chứng tỏ: dẫu là thần tiên cũng vẫn tưởng nghĩ đến ân nghĩa vua tôi, chồng vợ; Bích Châu quả là bậc “anh kiệt trong đám nữ lưu”, đáng được ngợi ca, truyền tụng.

- Trong nội dung truyện Hải khẩu linh từ, “bộ máy nhà nước” ở thủy quốc của Quảng Lợi vương và hai bức thư trao đổi của vua Lê Thánh Tông với Quảng Lợi vương có thể gợi ra nhiều điều đáng suy ngẫm về quan điểm của tác giả về hiện thực lịch sử, xã hội của đất nước.

+ “Bộ máy nhà nước” của Quảng Lợi vương: Theo thiết chế, mô hình bộ máy cai trị của nhà nước phong kiến (đương thời, đời Lê); đứng đầu là nhà vua, bên dưới là “nội các” gồm các “ban”, “bộ”, “ngành” với các chức quan, phẩm hàm,... tương ứng theo một tôn ti trật tự cụ thể, tức có “hiến chương”, pháp độ rõ ràng (ví dụ: các chức quan như thừa tướng, ngự sử, tổng binh, đô đốc,...).

+ Nội dung hai bức thư trao đổi của vua Lê Thánh Tông và Quảng Lợi vương: Lời lẽ đối đãi theo phép tắc ngoại giao; chuẩn mực xã hội và kỉ cương phép nước được đề cao; chính tà phân rõ, luân thường đạo lí được coi trọng; kẻ biết trọng danh dự, giữ tiết tháo được nể vì;... (Thư phúc đáp của Quảng Lợi vương: “Dẫu là hai nơi âm dương cách biệt, nhưng ba thước gươm sáng chẳng dung gian tà.”...).

- Quan điểm về hiện thực lịch sử, xã hội của tác giả: Đề cao vương đạo – phép nước theo tinh thần Nho giáo; coi trọng sự ổn định xã hội và tính tôn ti trật tự của thiết chế nhà nước; đề cao phẩm cách cá nhân, đạo lí làm người;... Tác giả đã từ thực tiễn lịch sử và cảm quan giá trị thời đại để nhìn nhận, phản ánh và biểu lộ mong mỏi, khát vọng của mình.

- Ngôn ngữ đối thoại trong văn bản được sử dụng với tần suất khá cao, xuất hiện ở nhiều tình huống và giữa nhiều nhân vật khác nhau.

- Lời thoại được xây dựng tự nhiên, linh hoạt, phù hợp với tính cách nhân vật và diễn biến câu chuyện. Qua đối thoại, nhân vật bộc lộ rõ suy nghĩ, quan điểm, tình cảm và phẩm chất của mình.

- Nhiều đoạn đối thoại mang tính tranh luận, chất vấn, can gián nên góp phần thể hiện tư tưởng, chủ đề của tác phẩm, đồng thời làm nổi bật tính cách nhân vật Bích Châu và quan niệm chính – tà, trung – nghĩa của tác giả.

- Việc kết hợp lời thoại của cả con người và các nhân vật thuộc thế giới siêu nhiên làm cho câu chuyện thêm sinh động, hấp dẫn, giàu màu sắc truyền kì.

- Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đối thoại góp phần tăng tính chân thực, kịch tính và sức thuyết phục cho tác phẩm.

- Nhân vật Bích Châu “hiển linh” hai lần trong hai sự kiện “vãng – hoàn” của vua Lê Thánh Tông. Cả hai lần hiển linh của nàng đều để lại những dấu ấn cụ thể: Lần thứ nhất, nàng giải bày nỗi oan khuất với vua Lê, được nhận “ơn tái tạo”; (nàng âm thầm phù trợ giúp) nhà vua “đi đến đâu như có gió mùa thu bè cánh khô, núi Thái Sơn đè quả trứng, bắt sống tù trưởng, hát khúc khải hoàn”. Lần thứ hai, nàng tỏ bày sự “không được yên lòng về chỗ vua tôi, chồng vợ” vì kết của bài thơ nhà vua ngự đề trên miếu thờ (“Than ôi! Trăm vạn quân hùng mạnh,/ Lại kém thư sinh một lịch văn!”). Nhà vua thể theo tâm nguyện của nàng mà sửa lại: “Muốn thử cương thường không hổ thẹn,/ Thư cưu vẫn sống dưới chân đèn.” Từ người được chuyển từ việc ca tụng công tích của Bích Châu sang việc ghi nhận khí tiết, phẩm giá của nàng. Cũng vì những điều ấy, khi “về đến kinh đô, nhà vua hạ chiếu cho lập đền thờ phụ nhân,... Mãi đến đời nay khói hương vẫn còn nghi ngút, rất là linh ứng.”

- Chết mà không mất, linh hồn Bích Châu vẫn “theo giúp cơ binh”, một lòng vì “mối xa thư đồ sổ” (Nguyễn Đình Chiểu). Tấm gương trung nghĩa của nàng được công lí rọi soi. Khi nàng “đã lên tiên, điều điều nói mấy trăng”, vẫn “không được yên lòng” về tiếng “vua tôi, chồng vợ”, điều đó càng hợp với nhân luân, được bậc vua anh minh thấu hiểu và dân chúng đời đời khói hương. Quả là, “thác mà ứng đỉnh miếu để thờ” (Nguyễn Đình Chiểu), sự linh ứng đâu phải chỉ có ở cõi thần tiên! Nàng Bích Châu trung trinh đã hóa thân thành một biểu tượng bất tử trong lòng nhân dân.

Nhân vật Bích Châu trong tác phẩm Hải khẩu linh từ hiện lên là hình tượng người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, giàu lòng yêu nước và đức hi sinh cao đẹp. Trước hết, nàng là người thông minh, hiểu biết, có tầm nhìn về chính sự quốc gia. Khi vua muốn đem quân chinh phạt Chiêm Thành, Bích Châu đã dâng biểu can gián, khuyên vua nên chăm lo cho đời sống nhân dân, giữ nền thái bình cho đất nước. Điều đó cho thấy nàng không chỉ có trí tuệ sắc sảo mà còn có tấm lòng nhân hậu, thương dân, ghét chiến tranh. Đặc biệt, trong tình thế hiểm nguy khi Giao thần đòi cống nạp phi tần, Bích Châu đã sẵn sàng hi sinh thân mình để cứu nguy cho nhà vua và quân sĩ. Hành động ấy thể hiện tinh thần “vì nghĩa quên thân”, lòng trung trinh và trách nhiệm lớn lao với đất nước. Ngay cả sau khi mất, nàng vẫn nhiều lần hiển linh giúp vua dẹp loạn, chứng tỏ tấm lòng son sắt và phẩm chất cao đẹp của mình. Với việc kết hợp giữa yếu tố lịch sử và yếu tố kì ảo, tác giả đã xây dựng thành công hình tượng Bích Châu như một biểu tượng đẹp về người phụ nữ Việt Nam: tài năng, trung nghĩa và bất tử trong lòng nhân dân.