Soạn bài Mùa lá rụng trong vườn - Kết nối tri thức

Với soạn bài Mùa lá rụng trong vườn trang 19 → trang 25 Ngữ văn 12 Kết nối tri thức sẽ giúp học sinh lớp 12 trả lời câu hỏi từ đó dễ dàng soạn văn 12.

Soạn bài Mùa lá rụng trong vườn - Kết nối tri thức

* Trước khi đọc

Câu 1 (trang 19 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Theo trải nghiệm của bạn, mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên trong một gia đình được bộc lộ rõ ở những thời điểm hoặc tình huống nào? Vì sao?

Trả lời

Mối quan hệ gắn kết trong gia đình thường bộc lộ rõ nhất vào những lúc khó khăn như khi có người ốm đau, gặp biến cố hoặc khi cả nhà cùng nhau chia sẻ niềm vui. Vì trong những thời điểm ấy, tình yêu thương, sự quan tâm và trách nhiệm giữa các thành viên được thể hiện rõ ràng nhất qua hành động cụ thể.

Cách 2

Theo tôi, sự gắn kết gia đình được thể hiện rõ nhất trong những thời điểm đặc biệt như khi có biến cố, khó khăn hoặc những dịp sum họp. Khi một thành viên gặp chuyện không may, cả gia đình cùng sẻ chia, động viên, đó chính là lúc tình thân được bộc lộ sâu sắc nhất. Ngược lại, trong những khoảnh khắc vui vẻ như ngày lễ, Tết hay bữa cơm đoàn viên, sự gắn bó lại thể hiện qua tiếng cười, sự quan tâm giản dị nhưng ấm áp. Chính những hoàn cảnh ấy làm nổi bật giá trị của tình cảm gia đình.

Câu 2 (trang 19 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Chia sẻ ấn tượng của bạn về một tác phẩm đã đọc liên quan đến đề tài gia đình.

Trả lời:

Một tác phẩm về đề tài gia đình khiến tôi ấn tượng là “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng. Tác phẩm đã khắc họa sâu sắc tình cha con trong hoàn cảnh chiến tranh đầy éo le, làm nổi bật sự thiêng liêng, cảm động của tình cảm gia đình.

Cách 2

Tác phẩm để lại cho tôi nhiều ấn tượng về đề tài gia đình là “Chiếc lược ngà” của Nguyễn Quang Sáng. Câu chuyện về tình cha con giữa ông Sáu và bé Thu không chỉ cảm động mà còn khiến người đọc trân trọng hơn những tình cảm giản dị trong cuộc sống. Đặc biệt, chi tiết chiếc lược ngà trở thành biểu tượng cho tình yêu thương sâu nặng, khiến tôi xúc động và suy nghĩ nhiều về ý nghĩa của gia đình.

* Đọc văn bản

Gợi ý trả lời câu hỏi trong bài đọc

1. Chú ý cách nhà văn giới thiệu nhân vật.

- Nhà văn giới thiệu nhân vật chị Hoài bằng cách đặt nhân vật xuất hiện bất ngờ trong tình huống cả gia đình đang chuẩn bị Tết, tạo cảm giác xúc động và tự nhiên.

- Nhân vật được khắc họa qua ngoại hình giản dị, dáng vẻ lam lũ nhưng ánh mắt và nụ cười lại thể hiện chiều sâu tình cảm.

Cách 2

- Nhà văn đã giới thiệu nhân vật chị Hoài thông qua tình huống xuất hiện đột ngột trước cổng nhà vào chiều ba mươi Tết, khiến sự trở về của chị trở nên bất ngờ và giàu ý nghĩa.

- Đồng thời, tác giả kết hợp miêu tả ngoại hình mộc mạc, chi tiết đời thường với những nét biểu cảm tinh tế để làm nổi bật vẻ đẹp nội tâm và sự gắn bó của nhân vật với gia đình.

2. Theo dõi lời thoại, hành động gợi mở tính cách nhân vật.

- Lời thoại và hành động của các nhân vật cho thấy sự thân thiết, chân thành và giàu tình cảm gia đình.

- Nhân vật chị Hoài hiện lên là người gần gũi, tự nhiên, quan tâm đến mọi người.

Cách 2

- Qua lời thoại cởi mở, thân mật cùng những hành động nhanh nhẹn, quan tâm, các nhân vật bộc lộ rõ tính cách chân thành, giàu tình nghĩa và gắn bó sâu sắc.

- Đặc biệt, chị Hoài được thể hiện là người phụ nữ giàu tình cảm, tinh tế và luôn hướng về gia đình dù đã có cuộc sống riêng.

3. Tìm các chi tiết cho thấy đức tính tốt đẹp của nhân vật chị Hoài.

- Chị Hoài mang quà quê, hỏi han từng người và quan tâm đến cả người già lẫn trẻ nhỏ.

- Chị vẫn giữ tình cảm sâu nặng với gia đình cũ dù đã có cuộc sống riêng.

Cách 2

- Những chi tiết như việc chị mang theo quà quê giản dị, ân cần hỏi thăm từng thành viên và nhớ rõ hoàn cảnh của từng người cho thấy chị là người sống tình nghĩa, chu đáo.

- Bên cạnh đó, việc chị vẫn quay về thăm gia đình cũ vào dịp Tết thể hiện tấm lòng thủy chung, trân trọng nghĩa tình và quá khứ.

4. Lưu ý cách diễn tả sắc thái cảm xúc đa dạng của các nhân vật, nhất là nhân vật ông Bằng.

Cảm xúc của ông Bằng được thể hiện tinh tế qua cử chỉ, ánh mắt và lời nói. Ông vừa xúc động, vui mừng, vừa nghẹn ngào khi gặp lại chị Hoài.

Cách 2

- Nhà văn đã khắc họa sắc thái cảm xúc của ông Bằng một cách tinh tế qua hàng loạt chi tiết như ánh mắt, giọng nói run rẩy và những cử chỉ nghẹn ngào.

- Nhân vật trải qua nhiều cung bậc cảm xúc đan xen như ngạc nhiên, xúc động, vui mừng và cả nỗi nghẹn ngào khi gặp lại người thân.

5. Liên hệ với không khí, nghi thức của lễ cúng gia tiên mà bạn từng trải nghiệm.

Lễ cúng gia tiên thường diễn ra trang nghiêm, ấm cúng với sự có mặt đông đủ của các thành viên trong gia đình. Không khí vừa thiêng liêng vừa gần gũi, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên.

Cách 2

Trong thực tế, lễ cúng gia tiên thường được chuẩn bị chu đáo với mâm cỗ đầy đủ, hương khói nghi ngút và các nghi thức trang nghiêm. Không khí buổi lễ vừa thiêng liêng vừa ấm áp, là dịp để con cháu tưởng nhớ tổ tiên và gắn kết tình cảm gia đình.

6. Chú ý bối cảnh dẫn đến màn độc thoại của nhân vật ông Bằng và nội dung độc thoại.

Màn độc thoại của ông Bằng diễn ra trong không gian thiêng liêng của lễ cúng gia tiên. Nội dung thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và sự gắn bó với truyền thống gia đình.

Cách 2

- Bối cảnh dẫn đến màn độc thoại là khoảnh khắc trang nghiêm khi ông Bằng đứng trước bàn thờ tổ tiên trong ngày cuối năm, gợi lên nhiều hồi ức và cảm xúc sâu lắng.

- Nội dung độc thoại thể hiện lòng thành kính, sự tri ân với tổ tiên và ý thức gìn giữ truyền thống gia đình qua các thế hệ.

7. Suy đoán dụng ý và cảm hứng của tác giả khi kể một cách chi tiết về mâm cỗ Tết (cũng như công phu chuẩn bị) của nhân vật Lý.

Tác giả muốn làm nổi bật sự chu đáo, đảm đang của nhân vật Lý. Đồng thời thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống trong dịp Tết.

Cách 2

- Việc miêu tả chi tiết mâm cỗ Tết và sự chuẩn bị công phu của nhân vật Lý nhằm khắc họa rõ nét phẩm chất đảm đang, tỉ mỉ và giàu trách nhiệm của người phụ nữ trong gia đình.

- Qua đó, tác giả cũng thể hiện cảm hứng trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống và không khí ấm áp, sum vầy của ngày Tết cổ truyền.

* Sau khi đọc

Nội dung chính: Văn bản kể về cuộc gặp gỡ đầy xúc động của chị Hoài với gia đình ông Bằng vào dịp cuối năm, qua đó khắc họa sâu sắc tình cảm gia đình gắn bó, nghĩa tình dù có sự đổi thay của thời gian và hoàn cảnh. Đồng thời, tác phẩm làm nổi bật vẻ đẹp của các nhân vật (đặc biệt là chị Hoài và ông Bằng), thể hiện sự trân trọng những giá trị truyền thống như tình thân, lòng biết ơn tổ tiên và không khí thiêng liêng, ấm áp của ngày Tết cổ truyền.

Gợi ý trả lời câu hỏi sau khi đọc

Câu 1 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tóm lược các sự việc chính được kể trong đoạn trích. Nếu phải đặt cho đoạn trích một nhan đề riêng, bạn có đề xuất gì? Đề xuất của bạn dựa trên cơ sở nào?

Trả lời:

* Tóm tắt:

- Đoạn trích kể về việc chị Hoài bất ngờ trở về thăm gia đình ông Bằng vào chiều ba mươi Tết, trong lúc cả nhà đang chuẩn bị tất niên.

- Sự xuất hiện của chị khiến mọi người xúc động, vui mừng, cùng nhau trò chuyện, hỏi han và ôn lại kỉ niệm cũ.

- Chị Hoài thể hiện sự quan tâm qua việc mang quà, thăm hỏi từng người, đặc biệt là ông Bằng.

- Không khí gia đình chuyển sang trang nghiêm khi chuẩn bị và tiến hành lễ cúng gia tiên.

- Ông Bằng xúc động sâu sắc, hướng về tổ tiên và suy ngẫm về truyền thống, gia đình.

* Nhan đề: Cuộc trở về chiều ba mươi tết. Cơ sở: Phản ánh sự kiện trung tâm và làm nổi bật được chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.

Cách 2

- Tóm tắt: Câu chuyện kể về chị Hoài, người phụ nữ trạc 50 tuổi, dáng người thon gọn, cặp mắt đằm thắm, cái miệng tươi cười và là người con dâu cũ của ông Bằng, đã đi bước nữa. Chiều 30 tết năm Bính Tuất, chị về thăm gia đình chồng cũ với bao thứ quà quê. Chị em mừng rỡ, ríu rít hỏi thăm nhau vì lâu ngày mới gặp. Ông Bằng nhìn thấy con dâu thì nén xúc động. Câu chuyện xúc động giữa ông Bằng và con dâu đang diễn ra thì mâm cỗ cúng gia tiên đã bày biện xong. Ông Bằng khấn lễ cúng gia tiên. Trên bàn thờ hương khói nghi ngút, mâm cỗ rất thịnh soạn với bánh chưng xanh, mâm ngũ quả, chén rượu và hình ảnh song thân và anh cả Tường. Lễ khấn rất trang nghiêm, ấm cúng. Chị Hoài nhìn lên ban thờ rồi thế chân ông Bằng để khấn... Mọi người vào mâm với sự hân hoa, ấm áp không khí gia đình.

- Nhan đề: Nhan đề: Cuộc trở về chiều ba mươi tết; Tình thân trong ngày cuối năm... Cơ sở: Phản ánh sự kiện trung tâm và làm nổi bật được chủ đề, tư tưởng của tác phẩm.

Câu 2 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Trình bày ấn tượng của bạn về nhân vật chị Hoài. Bạn có nhận xét gì về cách tác giả khắc họa nhân vật này?

Trả lời:

Nhân vật chị Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng) để lại ấn tượng sâu sắc là người phụ nữ truyền thống, đẹp người đẹp nết, thùy mị, đằm thắm và thủy chung. Dù đã tái giá, chị vẫn giữ tấm lòng đôn hậu, là cầu nối gắn kết gia đình nhà chồng cũ, tượng trưng cho nét đẹp văn hóa bền vững, trong sáng trước những thay đổi của cuộc sống.

1. Ấn tượng về nhân vật chị Hoài

- Vẻ đẹp ngoại hình và tâm hồn: Chị Hoài hiện lên với nét đẹp đằm thắm của người phụ nữ nông thôn: người thon gọn, khuôn mặt rộng, đôi mắt hai mí dịu dàng, miệng cười tươi. Nét đẹp ấy toát ra từ sự chân thành, tình cảm đôn hậu trong cách ứng xử.

- Tấm lòng thủy chung, tình nghĩa: Dù là dâu trưởng đã xa gia đình, thậm chí đã đi bước nữa, chị Hoài vẫn trân trọng quá khứ, giữ tấm lòng trong sáng, thủy chung với gia đình ông Bằng. Sự trở về của chị vào chiều 30 Tết mang lại sự ấm áp, khẳng định tình cảm gia đình thiêng liêng.

- Vẻ đẹp truyền thống bền vững: Chị Hoài giống như một "vật báu" tâm hồn, biểu tượng cho những giá trị truyền thống tốt đẹp không bị mai một trước sự bon chen, thay đổi của thời đại.

2. Nhận xét về cách khắc họa nhân vật của tác giả

- Khắc họa qua ngoại hình và hành động: Tác giả sử dụng các chi tiết cụ thể về ngoại hình (chiếc khăn len nâu, khuôn mặt...) và hành động (kính cẩn trước bàn thờ, sự quan tâm đến mọi người) để khắc họa chân dung.

- Đặt nhân vật trong tình huống so sánh: Chị Hoài được đặt trong bối cảnh gia đình rạn nứt để nổi bật vẻ đẹp tâm hồn. Sự dịu dàng, gắn kết của chị tương phản với sự phức tạp, xa cách của các mối quan hệ hiện đại, làm nổi bật ý nghĩa của chị.

- Tên nhân vật gợi ý nghĩa: Cái tên "Hoài" gợi lên sự hoài niệm, những giá trị hằng thường, thủy chung.

- Nghệ thuật miêu tả tâm lý: Ma Văn Kháng miêu tả nhân vật tự nhiên, nhẹ nhàng qua lời nói và hành động, tạo nên một hình tượng phụ nữ Việt Nam vừa đời thường vừa cao quý.

Cách 2

- Nhân vật chị Hoài để lại ấn tượng sâu sắc bởi vẻ đẹp giản dị mà giàu tình nghĩa. Chị hiện lên với dáng vẻ của một người phụ nữ nông thôn mộc mạc, lam lũ nhưng ẩn chứa một tâm hồn tinh tế, giàu yêu thương. Dù đã có gia đình riêng, chị vẫn trở về thăm gia đình cũ vào đúng chiều ba mươi Tết – thời khắc thiêng liêng của sự sum họp, điều đó cho thấy chị là người thủy chung, luôn trân trọng tình cảm và quá khứ. Những hành động như mang quà quê, hỏi han từng người, đặc biệt là sự quan tâm chân thành dành cho ông Bằng đã làm nổi bật tấm lòng nhân hậu, chu đáo của chị. Khi gặp lại gia đình, sự xúc động, nghẹn ngào của chị càng khẳng định tình cảm sâu nặng, bền chặt.

- Về nghệ thuật, tác giả đã khắc họa nhân vật chị Hoài một cách tinh tế và tự nhiên. Nhân vật được đặt trong tình huống gặp gỡ bất ngờ, từ đó bộc lộ rõ tính cách và chiều sâu cảm xúc. Tác giả kết hợp linh hoạt các phương thức miêu tả như ngoại hình, hành động, lời nói và tâm lí, đồng thời sử dụng lời thoại gần gũi, đậm chất đời sống. Bên cạnh đó, việc nhìn nhận nhân vật qua cảm xúc của các nhân vật khác giúp hình ảnh chị Hoài trở nên khách quan và sinh động hơn. Nhờ vậy, chị Hoài không chỉ hiện lên chân thực mà còn mang ý nghĩa biểu tượng cho vẻ đẹp tình nghĩa của con người Việt Nam.

Câu 3 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tìm hiểu các thủ pháp được tác giả vận dụng để giới thiệu, thể hiện nhân vật ông Bằng. Bạn tâm đắc nhất với thủ pháp nào? Bạn đã từng gặp tác phẩm truyện nào khác có sử dụng thủ pháp ấy?

Trả lời:

* Các thủ pháp nghệ thuật

- Khắc họa qua hành động, nghi thức: Tác giả mô tả chi tiết các động tác thắp hương ngày Tết (rửa tay, chỉnh quần áo, thắp hương, khấn vái) để thể hiện sự nghiêm trang, tôn kính tổ tiên và nề nếp gia phong của ông Bằng.

- Miêu tả diễn biến tâm lý, nội tâm: Nhân vật ông Bằng hiện lên qua suy nghĩ sâu sắc về gia đình, sự thay đổi của xã hội, những lo âu và niềm hy vọng vào thế hệ sau, tạo nên hình ảnh một người cha tâm huyết, sâu sắc.

- Ngôn ngữ đối thoại, độc thoại: Ngôn ngữ của ông Bằng điềm đạm, suy tư, phản ánh chiều sâu tri thức và trải nghiệm sống của một người đàn ông trụ cột trong gia đình.

* Thủ pháp tâm đắc nhất: Miêu tả tâm lý qua hành động và nội tâm. Thủ pháp này làm cho nhân vật không khô khan, mà hiện lên sống động, gần gũi, vừa truyền thống vừa hiện đại. Nó cho thấy tình yêu thương, sự trân trọng cội nguồn của ông Bằng một cách tự nhiên và sâu sắc nhất.

* Thủ pháp miêu tả tâm lý qua hành động/cử chỉ từng được sử dụng rất thành công trong tác phẩm "Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài. Cụ thể, cảnh Mị cởi trói cho A Phủ được khắc họa qua những hành động run rẩy, cắt nút dây, cho thấy sự đấu tranh nội tâm và khát vọng sống mạnh mẽ của nhân vật.

Cách 2

Tác giả đã vận dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật để khắc họa nhân vật ông Bằng một cách sâu sắc và giàu cảm xúc. Trước hết, nhân vật được đặt trong bối cảnh gia đình sum họp ngày Tết, từ đó bộc lộ tự nhiên những nét tính cách và tình cảm. Tác giả kết hợp miêu tả ngoại hình, cử chỉ, hành động với việc phân tích tâm lí tinh tế, đặc biệt là trong những khoảnh khắc xúc động khi ông gặp lại chị Hoài và khi đứng trước bàn thờ tổ tiên. Nổi bật nhất là thủ pháp độc thoại nội tâm, qua đó nhân vật trực tiếp bày tỏ suy nghĩ, tình cảm và ý thức sâu sắc về truyền thống gia đình. Đây cũng là thủ pháp mà tôi tâm đắc nhất, bởi nó giúp nhân vật trở nên sống động, có chiều sâu và giàu tính triết lí. Thủ pháp này từng được sử dụng rất thành công trong truyện “Lão Hạc” của Nam Cao, nơi những dòng độc thoại nội tâm đã làm nổi bật bi kịch và vẻ đẹp nhân cách của nhân vật.

Câu 4 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật trên vấn đề ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hóa gia đình, văn hóa truyền thống Việt Nam có thể được nhận ra qua những dấu hiệu nào? Hãy phân tích một dấu hiệu mà bạn cho là nổi bật.

Trả lời:

* Các dấu hiệu cho thấy sự đồng cảm giữa người kể chuyện và nhân vật:

- Người kể chuyện sử dụng giọng văn ấm áp, trân trọng khi miêu tả không khí gia đình ngày Tết → thể hiện thái độ đề cao giá trị truyền thống.

- Các chi tiết về mâm cỗ Tết, lễ cúng gia tiên, sự sum họp được miêu tả kĩ lưỡng, giàu cảm xúc → cho thấy sự gắn bó với văn hóa gia đình.

- Người kể chuyện tập trung khắc họa những hành động, lời nói thể hiện tình nghĩa giữa các thành viên → cùng hướng tới giá trị “tình thân”.

- Việc miêu tả cảm xúc của nhân vật (xúc động, nghẹn ngào, thành kính) mang tính đồng điệu với cảm xúc người kể.

- Không có sự mỉa mai hay phê phán, mà là thái độ nâng niu, trân trọng → biểu hiện sự đồng cảm rõ rệt.

* Phân tích dấu hiệu nổi bật (cảnh lễ cúng gia tiên):

- Cảnh lễ cúng gia tiên được miêu tả trong không gian trang nghiêm, thiêng liêng.

- Nhân vật ông Bằng thể hiện lòng thành kính, biết ơn tổ tiên → đại diện cho truyền thống “uống nước nhớ nguồn”.

- Người kể chuyện tập trung khắc họa kĩ cảm xúc, trạng thái tâm lí của nhân vật trong khoảnh khắc này → cho thấy sự đồng cảm sâu sắc.

- Đây là chi tiết hội tụ đầy đủ giá trị văn hóa gia đình:

+ Sự kết nối các thế hệ.

+ Ý thức gìn giữ truyền thống.

+ Tình cảm thiêng liêng với cội nguồn.

- Qua đó, có thể thấy người kể chuyện và nhân vật cùng chung một thái độ: trân trọng, gìn giữ những giá trị tốt đẹp của gia đình Việt Nam.

Cách 2

Sự đồng cảm giữa người kể chuyện và các nhân vật trong cách ứng xử với những giá trị tốt đẹp của văn hóa gia đình, văn hóa truyền thống Việt Nam được thể hiện qua nhiều dấu hiệu rõ rệt. Trước hết, đó là giọng điệu trần thuật ấm áp, trân trọng khi miêu tả không khí sum họp ngày Tết, mâm cỗ và các nghi thức cúng gia tiên. Bên cạnh đó, người kể chuyện đặc biệt chú ý khắc họa những cảm xúc chân thành, xúc động của các nhân vật trước những giá trị thiêng liêng của gia đình, cho thấy sự đồng điệu trong cách nhìn nhận và đánh giá. Trong các dấu hiệu ấy, nổi bật nhất là cảnh lễ cúng gia tiên. Ở đó, nhân vật ông Bằng hiện lên với lòng thành kính, biết ơn tổ tiên, còn người kể chuyện thì miêu tả rất tinh tế từng trạng thái cảm xúc, tạo nên một không khí trang nghiêm và thiêng liêng. Chính sự tập trung này cho thấy người kể chuyện không chỉ quan sát mà còn chia sẻ, đồng cảm sâu sắc với nhân vật trong việc trân trọng và gìn giữ truyền thống. Qua đó, tác phẩm khẳng định vẻ đẹp bền vững của văn hóa gia đình Việt Nam.

Câu 5 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Xác định những câu, những đoạn văn nói về tâm lí nhân vật. Nêu và nhận xét về một số hình thức thể hiện tâm lí nhân vật đã được nhà văn sử dụng.

Trả lời:

- Những câu, đoạn văn nói về tâm lí nhân vật:

+ Đoạn miêu tả tâm trạng ông Bằng khi chị Hoài xuất hiện: từ ngạc nhiên → xúc động → nghẹn ngào.

+ Đoạn ông Bằng đứng trước bàn thờ tổ tiên: cảm giác “lâng lâng”, “như quên hết xung quanh” → thể hiện trạng thái nhập tâm, thành kính.

+ Đoạn chị Hoài khi gặp lại gia đình: hành động vội vã, xúc động, lời nói nghẹn ngào → biểu hiện tâm lí dồn nén.

+ Các chi tiết về ánh mắt, giọng nói, cử chỉ của nhân vật trong lúc trò chuyện → phản ánh trạng thái tình cảm bên trong.

- Các hình thức thể hiện tâm lí nhân vật:

+ Miêu tả trực tiếp tâm lí: tác giả gọi tên trạng thái cảm xúc (xúc động, nghẹn ngào, lâng lâng…).

+ Miêu tả gián tiếp qua hành động, cử chỉ: ánh mắt, giọng nói, dáng đi, cách ứng xử.

+ Độc thoại nội tâm: đặc biệt ở nhân vật ông Bằng khi đứng trước bàn thờ tổ tiên.

+ Miêu tả qua hoàn cảnh, không gian: không khí Tết, lễ cúng → tác động đến tâm lí nhân vật.

- Nhận xét:

+ Các hình thức được sử dụng linh hoạt, kết hợp tự nhiên → làm nổi bật chiều sâu tâm lí.

+ Tâm lí nhân vật được thể hiện tinh tế, chân thực, phù hợp với hoàn cảnh.

+ Đặc biệt, độc thoại nội tâm giúp bộc lộ rõ suy nghĩ sâu kín và giá trị tinh thần của nhân vật.

Cách 2

- Những câu, đoạn văn nói về tâm lí nhân vật:

+ Đoạn văn miêu tả tâm trạng ông Bằng khi chị Hoài bất ngờ xuất hiện đã thể hiện rõ sự chuyển biến từ ngạc nhiên sang xúc động và nghẹn ngào.

+ Đoạn ông Bằng đứng trước bàn thờ tổ tiên với cảm giác “lâng lâng”, như quên hết xung quanh là biểu hiện rõ nét của trạng thái tâm lí thành kính, xúc động sâu sắc.

+ Đoạn miêu tả chị Hoài khi gặp lại gia đình, với những hành động vội vã và lời nói nghẹn ngào, đã cho thấy tình cảm dồn nén và sự xúc động chân thành.

+ Những chi tiết về ánh mắt, giọng nói, cử chỉ của các nhân vật trong cuộc trò chuyện gia đình cũng góp phần thể hiện tinh tế trạng thái tâm lí bên trong.

- Các hình thức thể hiện tâm lí nhân vật:

+ Nhà văn đã sử dụng hình thức miêu tả trực tiếp khi gọi tên các trạng thái cảm xúc như xúc động, nghẹn ngào, lâng lâng để làm nổi bật đời sống nội tâm nhân vật.

+ Bên cạnh đó, tác giả còn sử dụng miêu tả gián tiếp thông qua hành động, cử chỉ, ánh mắt và giọng nói để phản ánh tâm lí một cách tự nhiên, sinh động.

+ Đặc biệt, thủ pháp độc thoại nội tâm được vận dụng hiệu quả ở nhân vật ông Bằng, giúp bộc lộ những suy nghĩ sâu kín và ý thức về truyền thống gia đình.

+ Ngoài ra, việc đặt nhân vật trong không gian thiêng liêng của ngày Tết và lễ cúng gia tiên cũng là một hình thức gián tiếp làm nổi bật trạng thái tâm lí.

- Nhận xét:

+ Các hình thức thể hiện tâm lí được sử dụng linh hoạt, kết hợp hài hòa giữa trực tiếp và gián tiếp, tạo nên hiệu quả biểu đạt cao.

+ Cách miêu tả tâm lí của nhà văn tinh tế, phù hợp với từng hoàn cảnh và tính cách nhân vật, giúp nhân vật hiện lên chân thực và giàu sức sống.

+ Đặc biệt, việc sử dụng độc thoại nội tâm đã góp phần làm nổi bật chiều sâu suy nghĩ và giá trị tinh thần của nhân vật, qua đó thể hiện rõ chủ đề tác phẩm.

Câu 6 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Nội dung đoạn trích có thể hé lộ được điều gì về ý nghĩa ẩn dụ của nhan đề cuốn tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn?

Trả lời

Nhan đề “Mùa lá rụng trong vườn” gợi quy luật tự nhiên: lá rụng là biểu hiện của sự đổi thay, mất mát theo thời gian.

- “Khu vườn” ẩn dụ cho gia đình – nơi các thế hệ cùng tồn tại và gắn bó.

- Đoạn trích cho thấy dù có sự thay đổi (chị Hoài đã rời gia đình, thời gian trôi đi), nhưng tình cảm gia đình vẫn bền chặt.

- “Lá rụng” không chỉ là mất đi mà còn là sự tiếp nối, chuẩn bị cho một vòng đời mới.

- Nhan đề thể hiện tư tưởng: gia đình luôn vận động, biến đổi nhưng các giá trị truyền thống vẫn được gìn giữ.

Cách 2

Nhan đề “Mùa lá rụng trong vườn” mang ý nghĩa ẩn dụ về quy luật tất yếu của đời sống con người, trong đó “lá rụng” tượng trưng cho sự đổi thay, mất mát và những biến chuyển của thời gian.

- Hình ảnh “khu vườn” được hiểu như một ẩn dụ cho không gian gia đình, nơi các thế hệ cùng sinh sống, gắn bó và kế tiếp nhau.

- Qua đoạn trích, có thể thấy dù có những thay đổi trong hoàn cảnh và vị trí của mỗi người (như chị Hoài đã rời gia đình), nhưng sợi dây tình cảm gia đình vẫn không bị đứt gãy.

- Sự trở về của chị Hoài vào dịp cuối năm cùng không khí lễ cúng gia tiên đã cho thấy sự tiếp nối bền bỉ của truyền thống và tình thân.

- Như vậy, “lá rụng” không chỉ gợi sự tàn phai mà còn hàm chứa ý nghĩa của sự tiếp nối và tái sinh trong vòng tuần hoàn của đời sống.

- Nhan đề vì thế thể hiện sâu sắc tư tưởng của tác phẩm: trong dòng chảy biến đổi của thời gian, những giá trị gia đình và truyền thống văn hóa vẫn được gìn giữ và truyền lại qua các thế hệ.

Câu 7 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Tìm trong đoạn trích những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu các sự kiện, vấn đề sẽ được tác giả khơi sâu, làm rõ nét hơn ở phần sau của cuốn tiểu thuyết. Theo bạn, khi các nhà văn xây dựng tác phẩm tự sự có quy mô lớn, việc “cài cắm” trước một số chi tiết then chốt có ý nghĩa gì?

Trả lời

- Những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu:

+ Chi tiết chị Hoài bất ngờ trở về → báo hiệu sự khơi lại các mối quan hệ, tình cảm gia đình trong quá khứ.

+ Chi tiết thái độ xúc động của ông Bằng → báo hiệu những suy tư sâu sắc về gia đình, truyền thống sẽ được khai thác.

+ Chi tiết mâm cỗ Tết, sự chuẩn bị công phu → báo hiệu vai trò quan trọng của nếp sống gia đình.

+ Chi tiết lễ cúng gia tiên → báo hiệu chủ đề về cội nguồn, truyền thống sẽ được đào sâu.

- Ý nghĩa của việc “cài cắm” chi tiết:

+ Tạo sự liên kết chặt chẽ cho cốt truyện.

+ Gợi mở hướng phát triển của câu chuyện.

+ Tăng chiều sâu tư tưởng và tính thống nhất của tác phẩm.

+ Gây hứng thú, kích thích sự chờ đợi của người đọc.

Cách 2

- Những chi tiết có ý nghĩa báo hiệu:

+ Chi tiết chị Hoài bất ngờ xuất hiện vào chiều ba mươi Tết không chỉ tạo tình huống truyện mà còn báo hiệu việc tác giả sẽ khơi sâu những mối quan hệ gia đình tưởng như đã lùi vào quá khứ.

+ Trạng thái xúc động, nghẹn ngào của ông Bằng khi gặp lại chị Hoài cho thấy nhân vật này sẽ còn được khai thác sâu về đời sống nội tâm và suy tư về truyền thống gia đình.

+ Việc chuẩn bị mâm cỗ Tết một cách công phu và chu đáo là dấu hiệu cho thấy tác phẩm sẽ tiếp tục làm nổi bật nếp sống gia đình và các giá trị văn hóa truyền thống.

+ Chi tiết lễ cúng gia tiên trong không khí trang nghiêm đã báo hiệu đây sẽ là điểm tựa tư tưởng để tác giả triển khai sâu hơn về ý thức cội nguồn và sự kết nối giữa các thế hệ.

- Ý nghĩa của việc “cài cắm” chi tiết:

+ Việc “cài cắm” những chi tiết then chốt ngay từ đầu giúp tạo nên sự liên kết chặt chẽ và logic cho toàn bộ kết cấu của tác phẩm tự sự có quy mô lớn.

+ Những chi tiết này có chức năng gợi mở, định hướng cho sự phát triển của cốt truyện và giúp người đọc dự cảm được những vấn đề sẽ được triển khai ở phần sau.

+ Đồng thời, chúng góp phần tạo chiều sâu tư tưởng, làm nổi bật chủ đề và tăng tính thống nhất nghệ thuật của tác phẩm.

+ Ngoài ra, việc cài cắm chi tiết còn giúp tăng sức hấp dẫn, khơi gợi sự tò mò và hứng thú khám phá của người đọc đối với diễn biến tiếp theo của câu chuyện.

Câu 8 (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Theo bạn, những đặc điểm nào của tiểu thuyết hiện đại được thể hiện rõ qua đoạn trích? Chọn phân tích một vài đặc điểm mà bạn thấy tâm đắc.

Trả lời

- Những đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại thể hiện qua đoạn trích:

+ Tác phẩm tập trung phản ánh đời sống sinh hoạt gia đình với những chi tiết đời thường gần gũi.

+ Chú trọng khai thác chiều sâu tâm lí nhân vật, đặc biệt là ông Bằng và chị Hoài.

+ Cốt truyện không có xung đột gay gắt mà thiên về diễn biến cảm xúc, tình cảm.

+ Sử dụng nhiều chi tiết mang ý nghĩa biểu tượng (mâm cỗ Tết, lễ cúng gia tiên…).

+ Giọng điệu trần thuật nhẹ nhàng, giàu tính suy tư, nhân văn.

- Phân tích đặc điểm tiêu biểu:

+ Đặc điểm nổi bật nhất là việc đi sâu vào tâm lí nhân vật, thể hiện qua các trạng thái xúc động, nghẹn ngào và độc thoại nội tâm.

+ Nhờ đó, nhân vật hiện lên chân thực, có chiều sâu và mang giá trị khái quát về con người trong xã hội.

Cách 2

- Những đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại:

+ Đoạn trích thể hiện rõ đặc điểm của tiểu thuyết hiện đại ở việc tập trung phản ánh đời sống gia đình với những chi tiết sinh hoạt quen thuộc, gần gũi và giàu tính hiện thực.

+ Tác phẩm đặc biệt chú trọng khai thác chiều sâu tâm lí nhân vật, thể hiện qua những biến chuyển tinh tế trong cảm xúc của ông Bằng và chị Hoài.

+ Cốt truyện không được xây dựng dựa trên những xung đột gay gắt mà chủ yếu phát triển theo dòng cảm xúc, tạo nên chất trữ tình sâu lắng.

+ Nhiều chi tiết trong đoạn trích mang ý nghĩa biểu tượng, góp phần làm nổi bật chủ đề về gia đình và truyền thống.

+ Giọng điệu trần thuật mang tính suy tư, giàu chất nhân văn, thể hiện cái nhìn thấu hiểu và trân trọng con người.

- Phân tích đặc điểm tâm đắc:

+ Đặc điểm khiến tôi ấn tượng nhất là nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật một cách tinh tế và sâu sắc.

+ Qua những chi tiết như trạng thái xúc động của ông Bằng khi gặp lại chị Hoài và khi đứng trước bàn thờ tổ tiên, nhà văn đã làm nổi bật đời sống nội tâm phong phú của nhân vật.

+ Việc sử dụng độc thoại nội tâm và miêu tả cử chỉ, ánh mắt đã giúp người đọc cảm nhận rõ những suy nghĩ, tình cảm sâu kín mà nhân vật không nói ra.

+ Chính cách khai thác tâm lí này đã làm cho câu chuyện tuy giản dị nhưng vẫn có sức lay động mạnh mẽ, thể hiện rõ giá trị nhân văn của tiểu thuyết hiện đại.

Kết nối đọc – viết

Câu hỏi (trang 25 sgk Ngữ văn 12 Tập 1): Hình tượng chị Hoài dưới ngòi bút Ma Văn Kháng dễ gợi liên tưởng đến những hình tượng người chị khác trong nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật Việt Nam. Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) về hình tượng người chị trong một tác phẩm tự chọn đã gây cho bạn những ấn tượng và cảm xúc sâu sắc.

Đoạn văn tham khảo

Hình tượng chị Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn của Ma Văn Kháng để lại trong tôi nhiều xúc động sâu sắc. Chị xuất hiện với dáng vẻ giản dị, mộc mạc của một người phụ nữ nông thôn nhưng lại mang trong mình một tâm hồn giàu tình nghĩa. Dù đã có gia đình riêng, chị vẫn trở về thăm gia đình cũ vào chiều ba mươi Tết, mang theo cả những món quà quê và tấm lòng chân thành. Cách chị hỏi han từng người, đặc biệt là sự quan tâm dành cho ông Bằng, cho thấy chị là người sống thủy chung, luôn trân trọng quá khứ. Ở chị Hoài, tôi cảm nhận được vẻ đẹp của tình nghĩa gia đình – âm thầm nhưng bền chặt. Hình tượng ấy khiến tôi thêm tin rằng, dù thời gian có đổi thay, những giá trị tình thân vẫn luôn còn mãi.

Cách 2

Chị Hoài hiện lên trong trang văn Ma Văn Kháng như một biểu tượng đẹp của người phụ nữ Việt Nam giàu lòng nhân hậu và nghĩa tình. Không cầu kì, không nổi bật về ngoại hình, chị gây ấn tượng bởi những hành động giản dị mà ấm áp. Sự trở về của chị vào dịp cuối năm không chỉ là một cuộc thăm hỏi mà còn là sự trở về của tình cảm, của những ký ức gắn bó với gia đình. Trong từng lời nói, cử chỉ, chị đều toát lên sự chân thành và tinh tế, khiến không khí gia đình trở nên ấm áp hơn. Đặc biệt, tình cảm của chị dành cho ông Bằng và các thành viên khác cho thấy một tấm lòng thủy chung hiếm có. Hình tượng chị Hoài vì thế không chỉ đáng trân trọng mà còn gợi cho người đọc nhiều suy ngẫm về giá trị bền vững của tình thân trong cuộc sống hiện đại.

Xem thêm các bài Soạn văn lớp 12 Kết nối tri thức hay nhất, ngắn gọn khác:

• Thực hành tiếng Việt trang 26

• Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

• Trình bày kết quả so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện

• Củng cố, mở rộng trang 36

• Thực hành đọc: Trên xuồng cứu nạn

Xem thêm các tài liệu học tốt lớp 12 hay khác:

• Soạn văn 12 Kết nối tri thức (hay nhất)
• Soạn văn 12 Kết nối tri thức (ngắn nhất)
• Soạn văn 12 Kết nối tri thức (siêu ngắn)
• Soạn Chuyên đề Văn 12 Kết nối tri thức
• Giải lớp 12 Kết nối tri thức (các môn học)
• Giải lớp 12 Chân trời sáng tạo (các môn học)
• Giải lớp 12 Cánh diều (các môn học)

---