Phân biệt biện pháp tu từ ẩn dụ và hoán dụ (bài tập có giải chi tiết)

Bài viết Phân biệt biện pháp tu từ ẩn dụ và biện pháp tu từ hoán dụ với bài tập có lời giải chi tiết nhất giúp học sinh nắm vững sự khác nhau giữa biện pháp tu từ ẩn dụ và biện pháp tu từ hoán dụ. Mời các bạn đón đọc:

Phân biệt biện pháp tu từ ẩn dụ và hoán dụ (bài tập có giải chi tiết)

I. Biện pháp tu từ ẩn dụ là gì?

1. Khái niệm:

- Ẩn dụ là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó, không nêu ra từ so sánh (như: như, là, tựa…), nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm và giá trị biểu đạt cho lời nói, câu văn.

2. Ví dụ về biện pháp tu từ ẩn dụ:

- “Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi,

Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng.”

→ “Mặt trời” ẩn dụ cho đứa con, thể hiện con là nguồn sống, niềm hy vọng của mẹ.

- “Tuổi trẻ là mùa xuân của xã hội.”

→ “Mùa xuân” ẩn dụ cho tuổi trẻ – giai đoạn tươi đẹp, tràn đầy sức sống.

- “Những cánh buồm tri thức đưa em ra biển lớn.”

→ “Cánh buồm tri thức” ẩn dụ cho sự học tập, kiến thức giúp con người vươn xa.

3. Phân loại:

Ẩn dụ thường được chia thành 4 loại chính:

- Ẩn dụ hình thức: Dựa trên sự tương đồng về hình dáng, hình thức.

Ví dụ: Về thăm nhà Bác làng sen – Có hàng râm bụt thắp lên lửa hồng. Trong ví dụ này, tác giả đã sử dụng ẩn dụ cách thức, bằng cách sử dụng từ “thắp” ám chỉ “nở hoa” (hoa râm bụt đang nở).

- Ẩn dụ phẩm chất: Dựa trên sự tương đồng về tính chất, đặc điểm.

Ví dụ: Mẹ tôi mái tóc bạc, mẹ tôi lưng đã còng… Thay vì nói chính xác tuổi của người mẹ đã già, chúng ta có thể sử dụng ẩn dụ phẩm chất bằng cách dùng từ mái tóc bạc, lưng đã còng.

- Ẩn dụ cách thức (hoạt động): Dựa trên sự tương đồng về cách thức hành động.

Ví dụ: Ăn quả nhớ kẻ trồng cây. 

+ Kẻ trồng cây: Đây là chỉ những con người lao động, đồng thời có ý nghĩa muốn nhắc nhở chúng ta phải nhớ đến những người lao động đã tạo ra thành quả để chúng ta sử dụng

- Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác: Gọi cảm giác này bằng cảm giác khác.

Ví dụ: Trời hôm nay nắng giòn tan. Đây là câu nói sử dụng biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác. Mục đích là miêu tả cảm giác nắng rất lớn có thể làm khô mọi vật. Tức sử dụng giác quan mắt (thị giác) để cảm nhận về ánh nắng, nhưng khi miêu tả lại sử dụng từ “giòn tan” – tức vị giác.

II. Biện pháp tu từ hoán dụ là gì?

1. Khái niệm:

- Hoán dụ là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi (tiếp cận, tương cận) với nó (không phải tương đồng), nhằm tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời nói, câu văn.

2. Ví dụ về biện pháp tu từ hoán dụ:

- Ví dụ 1

“Áo chàm đưa buổi phân li,

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay.”

→ “Áo chàm” hoán dụ cho người dân Việt Bắc (vì họ thường mặc áo chàm).

- Ví dụ 2:“Những mái đầu bạc tiễn đưa lớp trẻ ra trận.” → “Mái đầu bạc” hoán dụ cho người già, cha mẹ, ông bà.

- Ví dụ 4:“Nhà trường cần quan tâm đến những mầm non tương lai.” → “Mầm non” hoán dụ cho học sinh, thế hệ trẻ.

3. Phân loại:

Hoán dụ thường được chia thành 4 loại cơ bản:

- Hoán dụ lấy bộ phận chỉ toàn thể: Dùng một phần của sự vật để chỉ toàn bộ sự vật.

Ví dụ:

“Bàn tay ta làm nên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm”

→ “bàn tay” vốn chỉ một bộ phận của cơ thể người, trong câu thơ được dùng để chỉ người lao động.

- Hoán dụ lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng:

Ví dụ:

“Vì sao? Trái Đất nặng ân tình

Nhắc mãi tên Người: Hồ Chí Minh”

→ “Trái Đất” (vật chứa đựng) biểu thị đông đảo những người sống trên Trái Đất (vật bị chứa đựng).

- Hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật:

Ví dụ:

“Ngày Huế đổ máu

Chú Hà Nội về”

→ “đổ máu” là dấu hiệu thường dùng thay cho sự hi sinh, mất mát nói chung. Trong câu thơ chỉ dấu hiệu của chiến tranh.

- Hoán dụ lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng:

Ví dụ:

“Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao”

→ “Một cây” và “ba cây” (số lượng cụ thể) lần lượt biểu thị ý nghĩa ít cây và nhiều cây (trừu tượng).

III. Phân biệt biện pháp tu từ ẩn dụ và biện pháp tu từ hoán dụ

Phân biệt biện pháp tu từ ẩn dụ và biện pháp tu từ hoán dụ:

* Cách 1: Phân biệt dựa vào cơ sở liên tưởng

- Ẩn dụ: Dựa trên nét tương đồng (giống nhau) giữa hai sự vật, hiện tượng. Ví dụ: “Tuổi trẻ là mùa xuân của cuộc đời.” → Tuổi trẻ giống mùa xuân ở sự tươi mới, tràn đầy sức sống ⇒ Ẩn dụ.

- Hoán dụ: Dựa trên mối quan hệ gần gũi, tiếp cận (bộ phận – toàn thể, vật chứa – vật bị chứa, dấu hiệu – sự vật…). Ví dụ:“Cả mái đầu bạc dõi theo từng bước chân con.” → “Mái đầu bạc” gắn bó thực tế với người già ⇒ Hoán dụ

* Cách 2: Phân biệt bằng khả năng thêm từ so sánh

- Ẩn dụ: Có thể thêm “như, là, tựa…” mà câu vẫn hợp lí. Ví dụ:“Tuổi trẻ là mùa xuân.” → Có thể nói: “Tuổi trẻ như mùa xuân.” ⇒ Ẩn dụ.

- Hoán dụ: Không thể thêm từ so sánh, nếu thêm sẽ khiên cưỡng hoặc sai nghĩa.

Ví dụ:“Áo xanh tình nguyện giúp dân vùng lũ.” → Không thể nói: “Áo xanh như tình nguyện…” ⇒ Hoán dụ.

* Cách 3: Phân biệt qua mối quan hệ giữa các sự vật

Tiêu chí	Ẩn dụ	Hoán dụ
Bản chất	So sánh ngầm	Thay thế tên gọi
Cơ sở	Tương đồng	Tiếp cận, gần gũi
Quan hệ	Trừu tượng	Thực tế, cụ thể

Ví dụ đối chiếu:

+ “Con là ánh sáng của đời mẹ.” → “Ánh sáng” tượng trưng cho niềm tin, hy vọng ⇒ Ẩn dụ

+ “Ánh đèn phòng bệnh không tắt suốt đêm.” → “Ánh đèn” gắn với hoạt động chăm sóc bệnh nhân ⇒ Hoán dụ

* Cách 4: Phân biệt bằng cách đặt câu hỏi nhận diện

- Với ẩn dụ, hãy hỏi: “Hai sự vật này giống nhau ở điểm nào?”. Ví dụ: “Những mầm non của đất nước.” → Trẻ em giống mầm non ở sự non nớt, cần chăm sóc ⇒ Ẩn dụ.

- Với hoán dụ, hãy hỏi: “Sự vật này liên quan gần gũi gì với sự vật được nói đến?”. Ví dụ: “Cả hội trường chăm chú lắng nghe.” → “Hội trường” chứa người ⇒ Hoán dụ

IV. Bài tập minh họa

Bài tập 1

Tìm và phân tích ẩn dụ và hoán dụ trong các ví dụ sau

a. Khăn thương nhớ ai

Khăn rơi xuống đất

Khăn thương nhớ ai

Khăn vắt lên vai

(Ca dao)

b. Bàn tay ta làm lên tất cả

Có sức người sỏi đá cũng thành cơm

(Hoàng Trung Thông)

c. Thác bao nhiêu thác cũng qua

Thênh thang là chiếc thuyền ta trên đời

(Nguyễn Du)

d. Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông

Cau thôn Đoài nhớ trầu không thôn nào?

(Nguyễn Bính)

Đáp án:

a. Khăn thương nhớ - người con gái (em - ẩn) - miêu tả tâm trạng của cô gái một cách kín đáo, đây là hình ảnh ẩn dụ

b. Gồm cả ẩn dụ và hoán dụ

- Bàn tay - con người lao động - lấy bộ phận con người để chỉ toàn thể con người, đây là hoán dụ sỏi đá - đất xấu, bạc màu, đất đồi núi. - thiên nhiên khắc nghiệt.

- Cơm - lương thực, cái ăn, cái phục vụ con người, thành quả lao động - Ca ngợi lao động, sức sáng tạo kì diệu của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt, đây là ẩn dụ

c. Câu thơ có hai hình ảnh ẩn dụ:

- Thác - chỉ những khó khăn vất vả, những thử thách. Chiếc thuyền - chỉ con đường cách mạng, chỉ con đường của cả nước non mình.

- Câu thơ xây dựng hình ảnh ẩn dụ dựa trên những liên tưởng có thực (thác - khó khăn, con thuyền - sức vượt qua) để nói lên sức sống và sức vươn lên mãnh liệt của cả dân tộc chúng ta.

c. Trong câu thơ này, hai hình ảnh thôn Đoài, thôn Đông là hai hình ảnh hoán dụ dùng để chỉ người thôn Đoài và người thôn Đông. Còn hai hình ảnh cau thôn Đoài và trầu không thôn nào lại là những ẩn dụ dùng để chỉ những người đang yêu. Hai câu thơ là một lời tỏ tình thú vị. Đích của lời nói tuy vẫn hướng về người yêu. Thế nhưng cách nói bâng quơ theo kiểu ngôn ngữ tỏ tình của trai gái đã tạo ra một sự thích thú đặc biệt cho những người.

Bài tập 2

Chỉ ra các hình ảnh hoán dụ trong những câu sau và cho biết chúng thuộc kiểu hoán dụ nào?

a. Họ là chục tay sào, tay chèo, làm ruộng cũng giỏi mà làm thuyền cũng giỏi.

(Nguyễn Tuân)

b. Nhân danh ai

Bay chôn tuổi thanh xuân của chúng ta trong những quan tài

(Emily con – Tố Hữu)

Đáp án:

a. Hình ảnh hoán dụ: Tay sào, tay chèo để chỉ người chèo thuyền. Phép hoán dụ lấy bộ phận để chỉ toàn thể

b. Hình ảnh hoán dụ: Tuổi thanh xuân để chỉ tuổi trẻ. Hoán dụ lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật

Bài tập 3

Chỉ ra và phân tích tác dụng biện pháp ẩn dụ trong văn bản sau:

Bây giờ mận mới hỏi đào

Vườn hồng đã có ai vào hay chưa

Mận hỏi thì đào xin thưa

Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào

Đáp án:

+ Hình ảnh ẩn dụ: mận, đào, vườn hồng

Mận để chỉ người con trai. đào chỉ người con gái, vườn hồng

+ Tác dụng: mận, đào,vườn hồng là những hình ảnh ẩn dụ – những biểu tượng cho những người lao động ngày xưa, trong bài ca dao này, chúng được dùng để chỉ người con trai và người con gái trong tình yêu. Cách nói bóng gió phù hợp với sự kín đáo, tế nhị trong tình yêu.

Bài tập 4

Xác định và phân tích biện pháp tu từ trong các ví dụ sau:

Em tưởng giếng sâu

Em nối sợi gàu dài

Ai ngờ giếng cạn

Em tiếc hoài sợi dây

(Ca dao)

Đáp án:

- Hình ảnh “Giếng sâu” tượng trưng cho tình cảm chân thật, sâu sắc

- Hình ảnh“Gàu dài”- thể hiện sự vụ đắp tình cảm

- Hình ảnh “Giếng cạn” – thể hiện tình cảm hời hợt

- Hình ảnh “Sợi dây” – Thể hiện tình cảm biết bao lâu vun đắp

→ Bài ca dao mang hàm ý than thở, oán trách người yêu

→ Sử dụng biện pháp tu từ ẩn dụ

Bài tập 5

Nêu ý nghĩa của từ miền Nam trong các câu thơ sau. Chỉ rõ trường hợp nào là hoán dụ và thuộc kiểu hoán dụ nào?

a. Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác

Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát

(Viễn Phương)

b. Gửi miền Bắc lòng miền Nam chung thủy

Đang xông lên chống Mĩ tuyến đầu

(Lê Anh Xuân)

Đáp án:

- Miền Nam trong câu a để chỉ về một vùng miền của đất nước.

- Miền Nam trong câu b là hình ảnh hoán dụ để chỉ những con người sống ở miền Nam. Đây là hình ảnh hoán dụ lấy vật chứa đựng để chỉ vật bị chứa đựng.

Bài tập 6

Viết một đoạn văn (6–8 câu) trình bày suy nghĩ về vai trò của tuổi trẻ,

– Có ít nhất 1 câu sử dụng ẩn dụ.

– Có ít nhất 1 câu sử dụng hoán dụ.

Sau đoạn văn, hãy chỉ ra và giải thích ngắn gọn.

Đáp án:

Đoạn văn:

Tuổi trẻ là mùa xuân rực rỡ của đời người, mang theo khát vọng và ước mơ. Mỗi người trẻ cần sống có lý tưởng và trách nhiệm với bản thân, gia đình và xã hội. Những mái đầu xanh hôm nay đang từng ngày học tập, rèn luyện để dựng xây đất nước. Trên hành trình ấy, tri thức chính là hành trang không thể thiếu. Khi biết cố gắng và nỗ lực, tuổi trẻ sẽ để lại dấu ấn tốt đẹp cho cuộc đời. Sống trọn vẹn với tuổi trẻ cũng là cách để ta không phải nuối tiếc về sau.

Xác định biện pháp tu từ và giải thích:

– Ẩn dụ: “Tuổi trẻ là mùa xuân rực rỡ của đời người” → Tuổi trẻ và mùa xuân tương đồng ở sự tươi mới, tràn đầy sức sống.

– Hoán dụ: “Những mái đầu xanh” → Dùng bộ phận (mái đầu) để chỉ thanh niên, người trẻ tuổi.

Bài tập 7

Có ý kiến cho rằng: “Ẩn dụ và hoán dụ đều góp phần làm tăng sức biểu cảm cho câu văn.”

Em có đồng ý với ý kiến trên không?

Hãy trình bày suy nghĩ của em (3-5 dòng), có dẫn chứng cụ thể.

Đáp án:

Em hoàn toàn đồng ý với ý kiến trên. Cả ẩn dụ và hoán dụ đều giúp câu văn trở nên sinh động, giàu hình ảnh. Ví dụ, “Tri thức là ánh sáng soi đường” là ẩn dụ làm nổi bật vai trò của tri thức. Trong khi đó, “Những mái đầu bạc luôn dõi theo con” là hoán dụ tạo cảm xúc gần gũi, thân thương.

Xem thêm kiến thức Tiếng Việt chọn lọc hay khác:

• Phân biệt biện pháp tu từ nói quá và biện pháp tu từ nói giảm nói tránh

• Phân biệt biện pháp tu từ đảo ngữ và biện pháp tu từ chơi chữ

• Phân biệt biện pháp tu từ điệp thanh và biện pháp tu từ điệp vần

• Phân biệt biện pháp tu từ điệp ngữ và biện pháp tu từ lặp cấu trúc

• Phân biệt biện pháp tu từ điệp ngữ và biện pháp tu từ liệt kê

• Phân biệt biện pháp tu từ liệt kê và biện pháp tu từ tăng tiến

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---