Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn (bài tập có giải chi tiết)

Bài viết Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn với bài tập có lời giải chi tiết nhất giúp học sinh nắm vững sự khác nhau giữa câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn. Mời các bạn đón đọc:

Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn (bài tập có giải chi tiết)

I. Câu hỏi tu từ là gì?

1. Khái niệm:

- Câu hỏi tu từ là kiểu câu hỏi không nhằm mục đích tìm câu trả lời, mà dùng để bộc lộ cảm xúc, thái độ, khẳng định, phủ định, nhấn mạnh ý hoặc gợi suy nghĩ cho người đọc, người nghe.

- Đặc điểm quan trọng:

+ Hình thức là câu hỏi

+ Mục đích là biểu cảm, thuyết phục, nhấn mạnh, không chờ trả lời

2. Ví dụ về câu hỏi tu từ:

- Ví dụ 1 (bộc lộ cảm xúc): Ai mà chẳng yêu gia đình mình? → Không cần trả lời, nhằm khẳng định: ai cũng yêu gia đình.

- Ví dụ 2 (khẳng định/nhấn mạnh): Chúng ta có thể thờ ơ trước nỗi đau của người khác sao? → Ngầm khẳng định: không thể thờ ơ.

- Ví dụ 3 (phủ định): Lẽ nào một lời nói vô tâm lại không gây tổn thương? → Ngầm khẳng định: lời nói vô tâm chắc chắn gây tổn thương.

- Ví dụ 4 (gợi suy nghĩ): Nếu không bắt đầu từ hôm nay, thì bao giờ chúng ta mới thay đổi? → Gợi suy ngẫm, thúc đẩy hành động.

3. Phân loại:

Có thể phân loại câu hỏi tu từ theo mục đích sử dụng, thường gặp trong chương trình Ngữ văn:

- Câu hỏi tu từ dùng để khẳng định: Thường mang nghĩa chắc chắn, hiển nhiên. Ví dụ: Ai mà không mong muốn một cuộc sống bình yên? → Khẳng định: ai cũng mong muốn.

- Câu hỏi tu từ dùng để phủ định: Hình thức hỏi nhưng ý nghĩa là bác bỏ, không chấp nhận. Ví dụ: Chẳng lẽ nói dối lại là cách giải quyết vấn đề? → Phủ định việc nói dối.

- Câu hỏi tu từ bộc lộ cảm xúc, thái độ: Thể hiện: ngạc nhiên, xót xa, đau đớn, trách móc, yêu thương… Ví dụ: Sao lòng mẹ có thể yên khi con còn vất vả? → Thể hiện tình yêu thương, lo lắng.

- Câu hỏi tu từ dùng để gợi suy nghĩ, thuyết phục: Hay dùng trong văn nghị luận. Ví dụ: Nếu mỗi người đều vô trách nhiệm, xã hội sẽ đi về đâu? → Gợi suy nghĩ, tăng sức thuyết phục cho lập luận.

II. Câu hỏi nghi vấn là gì?

1. Khái niệm:

- Câu hỏi nghi vấn là kiểu câu dùng để hỏi, nhằm yêu cầu người nghe/người đọc cung cấp thông tin, xác nhận, lựa chọn hoặc trả lời trực tiếp cho điều chưa rõ.

- Đặc điểm:

+ Mục đích chính: hỏi – tìm thông tin

+ Thường có: Từ nghi vấn: ai, gì, nào, sao, tại sao, bao giờ, ở đâu, như thế nào,…; Hoặc quan hệ lựa chọn: hay, hoặc; Dấu hỏi chấm (?) khi viết

2. Ví dụ về câu hỏi nghi vấn:

- Ví dụ 1 (hỏi người): Ai là người đã giúp em trong lúc khó khăn? → Mục đích: tìm thông tin về người.

- Ví dụ 2 (hỏi nguyên nhân): Vì sao bạn đến muộn hôm nay? → Hỏi nguyên nhân cụ thể.

- Ví dụ 3 (hỏi thời gian): Khi nào chúng ta bắt đầu buổi học? → Hỏi để biết thời điểm.

- Ví dụ 4 (hỏi lựa chọn): Bạn chọn học trực tiếp hay học trực tuyến? → Yêu cầu người nghe chọn một phương án.

3. Phân loại:

Có thể phân loại câu hỏi nghi vấn theo hình thức và mục đích hỏi, thường dùng trong sách giáo khoa:

- Câu hỏi nghi vấn dùng để hỏi thông tin

+ Hỏi về: người, sự việc, nguyên nhân, địa điểm, thời gian, cách thức…

+ Thường có các từ nghi vấn

Ví dụ:

Chuyện gì đã xảy ra vào tối hôm qua?

Bạn làm bài tập như thế nào?

- Câu hỏi nghi vấn dùng để xác nhận

+ Người hỏi đã có nhận định, cần người nghe xác nhận đúng/sai

+ Thường có các từ: có… không, đã… chưa, phải không

Ví dụ:

Bạn đã hoàn thành bài tập chưa?

Đây là ý kiến của bạn, phải không?

- Câu hỏi nghi vấn dùng để lựa chọn

+ Đặt ra từ hai khả năng trở lên để người nghe chọn

+ Thường có: hay, hoặc

Ví dụ:

Bạn sẽ tham gia câu lạc bộ Văn hay Toán?

Chúng ta đi bộ hay đi xe buýt?

- Câu hỏi nghi vấn dùng để hỏi lại (nghi vấn phản hồi): Dùng khi chưa nghe rõ, chưa hiểu, hoặc muốn xác nhận lại thông tin

Ví dụ:

Bạn nói mấy giờ cơ?

Ý bạn là ngày mai à?

III. Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn

Phân biệt câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn:

* Cách 1: Phân biệt theo mục đích sử dụng

Tiêu chí	Câu hỏi nghi vấn	Câu hỏi tu từ
Mục đích	Hỏi để nhận thông tin, câu trả lời	Hỏi để nhấn mạnh, bộc lộ cảm xúc, thuyết phục
Có cần trả lời không?	Có	Không

Ví dụ so sánh:

+ Bạn đã làm xong bài tập chưa? → Cần câu trả lời ⇒ Câu hỏi nghi vấn

+ Ai mà chẳng có lúc sai lầm? → Không cần trả lời ⇒ Câu hỏi tu từ

* Cách 2: Phân biệt theo khả năng trả lời trực tiếp

- Câu hỏi nghi vấn

+ Có thể trả lời rõ ràng, cụ thể

+Trả lời xong thì ý nghĩa câu hỏi kết thúc

Ví dụ: Cuộc họp bắt đầu lúc mấy giờ? → Trả lời: 8 giờ.

- Câu hỏi tu từ

+ Không cần, không chờ câu trả lời

+ Nếu trả lời thì thừa, vì ý nghĩa đã rõ

Ví dụ: Chẳng lẽ em lại bỏ cuộc giữa chừng? → Ngầm khẳng định: Em không thể bỏ cuộc.

* Cách 3: Phân biệt theo ý nghĩa hàm ẩn

Đặc điểm	Câu hỏi nghi vấn	Câu hỏi tu từ
Ý nghĩa	Thường là nghĩa trực tiếp	Thường là nghĩa ngầm
Nội dung chính	Nằm ở câu trả lời	Nằm ngay trong câu hỏi

Ví dụ đối chiếu:

+ Vì sao trời mưa? → Ý nghĩa nằm ở câu trả lời ⇒ Nghi vấn

+ Trời mưa thế này sao đi được? → Ý nghĩa: Không thể đi ⇒ Tu từ

* Cách 4: Phân biệt theo tác dụng trong văn bản

- Câu hỏi nghi vấn: Dùng để thu thập thông tin, mở đầu cuộc trò chuyện, kiểm tra, xác nhận. Ví dụ: Ai là tác giả của văn bản này?

- Câu hỏi tu từ: Dùng để nhấn mạnh luận điểm, gợi cảm xúc, tăng sức thuyết phục. Ví dụ: Chúng ta có thể thờ ơ trước những số phận bất hạnh không? → Nhấn mạnh thái độ không thờ ơ.

* Cách 5: Phân biệt bằng cách chuyển đổi

- Nếu đổi thành câu khẳng định mà không đổi nghĩa → Câu hỏi tu từ

Ví dụ: Ai mà không yêu hòa bình? ⇄ Ai cũng yêu hòa bình. ⇒ Câu hỏi tu từ

- Nếu đổi thành câu khẳng định mà bị mất thông tin cần hỏi → Câu hỏi nghi vấn

Ví dụ: Bạn sống ở đâu? ⇄ Bạn sống ở… (không hoàn chỉnh) ⇒ Câu hỏi nghi vấn

* Cách 6: Phân biệt theo ngữ cảnh sử dụng

Ngữ cảnh	Loại câu thường dùng
Giao tiếp hằng ngày, hỏi – đáp	Câu hỏi nghi vấn
Văn nghị luận, văn biểu cảm	Câu hỏi tu từ

Ví dụ:

+ Trong đối thoại: Ngày mai kiểm tra à? → Nghi vấn

+ Trong bài nghị luận: Nếu ai cũng vô trách nhiệm, xã hội sẽ ra sao? → Tu từ

IV. Bài tập minh họa

Bài tập 1

Xác định câu hỏi trong đoạn sau là câu hỏi nghi vấn hay câu hỏi tu từ. Giải thích ngắn gọn.

a. Ai là người trực tiếp giúp đỡ em trong học tập?

b. Ai mà chẳng muốn được yêu thương?

c. Bạn đã hoàn thành bài tập về nhà chưa?

d. Chẳng lẽ chúng ta lại thờ ơ trước nỗi đau của người khác?

Đáp án:

a.

– Đây là câu hỏi nghi vấn.

– Vì câu hỏi dùng để hỏi thông tin cụ thể, cần người nghe trả lời.

b.

– Đây là câu hỏi tu từ.

– Câu hỏi không nhằm tìm câu trả lời, mà khẳng định: ai cũng muốn được yêu thương.

c.

– Là câu hỏi nghi vấn.

– Mục đích: hỏi để xác nhận thông tin, cần câu trả lời “rồi/chưa”.

d.

– Là câu hỏi tu từ.

– Hỏi nhưng nhằm phủ định thái độ thờ ơ, không chờ câu trả lời.

Bài tập 2

Xác định câu hỏi tu từ trong những câu dưới đây. Nêu tác dụng của mỗi câu hỏi tu từ đó.

a)

Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?

(Thế Lữ)

b)

Vì sao hỡi miền Nam yêu dấu

Người không hề tiếc máu hi sinh?

Vì sao hỡi miền Nam chiến đấu

Người hiên ngang không chịu củi mình?

(Tố Hữu)

c) Con gái tôi vẽ đây ư? (Tạ Duy Anh)

Đáp án:

a. Câu hỏi tu từ: Thời oanh liệt nay còn đâu?

Tác dụng: giúp cho câu thơ thêm sinh động về hình thức. Còn về nội dung bộc lộ được cảm xúc trông mong, nhớ về thời oanh liệt, thể hiện sự thất vọng tột cùng.

b.

- Câu hỏi tu từ: Người không hề tiếc máu hi sinh?

Tác dụng: làm lời văn trở nên sinh động, đem lại cho người đọc cảm giác hào hùng của lịch sử dân tộc.

- Câu hỏi tu từ: Người hiên ngang không sợ cúi mình?

Tác dụng: làm lời văn trở nên sinh động, đem lại cho người đọc cảm giác hào hùng của lịch sử dân tộc.

c. Câu hỏi tu từ: Con gái tôi vẽ đấy ư?

Tác dụng:  dùng để hỏi và khẳng định chắc chắn.

Bài tập 3

Những câu kết thúc bằng dấu chấm hỏi trong đoạn văn dưới đây có phải câu hỏi tu từ không? Vì sao?

Ơi ơi người em gái xoã tóc bên cửa sổ! Em yêu mùa xuân có phải vì nghe thấy rạo rực nhựa sống trong cành mai, gốc đào, chồi mận ở ngoài vườn? Chàng trai kia yêu mùa xuân, phải chăng là tại lúc đôi mùa giao tiễn nhau, chàng tưởng như nghe thấy đổi núi chuyển mình, sông hồ rung động trong cuộc đổi thay thường xuyên của cuộc đời? Mà người thiếu phụ nọ ở chân trời góc biển yêu mùa xuân có phải là vì đấy là mùa xanh lên hi vọng được trở về nơi bến đợi sông chờ để ngâm lại khúc bạc đầu với người ra đi chưa biết ngày nào trở lại?

Đáp án:

- Những câu kết thúc bằng dấu chấm hỏi trong đoạn văn là những câu hỏi tu từ. Vì chúng không phải là những câu hỏi trả lời có/không thông thường mà trong văn bản này, chúng có tác dụng thể hiện cảm xúc, tâm trạng của nhân vật. Trong trường hợp này những câu hỏi có thể là thể hiện tâm trạng buồn, nhung nhớ, chờ đợi.

Bài tập 4

Xét những đoạn trích sau và trả lời câu hỏi:

a)

Năm nay đào lại nở, 

Không thấy ông đồ xưa.

Những người muôn năm cũ

Hồn ở đâu bây giờ?

b) Cai lệ không để cho chị được nói hết câu, trợn ngược hai mắt, hắn quát: 

– Mày định nói cho cha mày nghe đấy à? Sưu của nhà nước mà dám mở mồm xin khất!

c) Đệ vỡ rồi!... Đệ vỡ rồi, thời ông cách cổ chúng mày, thời ông bỏ tù chúng mày! Có biết không?... Lính đâu? Sao bay dám để cho nó chạy xồng xộc vào đây như vậy? Không còn phép tắc gì nữa à?

d) Một người hằng ngày chỉ cặm cụi lo lắng vì mình, thế mà khi xem truyện hay ngâm thơ có thể vui, buồn, mừng, giận cùng những người ở đâu đâu, vì những chuyện ở đâu đâu, há chẳng phải là chứng cớ cho cái mãnh lực lạ lùng của văn chương hay sao?

e) Đến lượt bố tôi ngây người ra như không tin vào mắt mình.

– Con gái tôi vẽ đây ư? Chả lẽ lại đúng là nó, cái con Mèo hay lục lọi ấy!

Câu hỏi:

– Trong những đoạn trích trên, câu nào là câu nghi vấn?

– Câu nghi vấn trong những đoạn trích trên có dùng để hỏi không? Nếu không dùng để hỏi thì dùng để làm gì?

- Nhận xét về dấu kết thúc những câu nghi vấn trên. (Có phải bao giờ cũng là dấu chấm hỏi không?)

Đáp án:

- Có các câu nghi vấn sau:

+ Đoạn trích (a): "Những người muôn năm cũ / Hồn ở đâu bây giờ?"

+ Đoạn trích (b): "Mày định nói cho cha mày nghe đấy à?"

+ Đoạn trích (c): "Có biết không?”; "Lính đâu?”; "Sao bay dám để cho nó chạy xồng xộc vào đây như vậy?"; "Không còn phép tắc gì nữa à?"

+ Đoạn trích (d): Cả đoạn trích là một câu nghi vấn.

+ Đoạn trích (e): “Con gái tôi vẽ đây ư?”; “Chả lẽ lại đúng là nó, cái con Mèo hay lục lọi ấy!”

- Mục đích của các câu nghi vấn trên:

+ Đoạn trích (a): bộc lộ tình cảm, cảm xúc (sự hoài niệm, tiếc nuối).

+ Đoạn trích (b): đe doạ.

+ Đoạn trích (c): cả bốn câu đều dùng để đe doạ.

+ Đoạn trích (d): khẳng định.

+ Đoạn trích (e): cả hai câu đều bộc lộ cảm xúc (sự ngạc nhiên).

- Nhận xét về dấu kết thúc các câu nghi vấn trong những đoạn trích trên: Không phải tất cả các câu nghi vấn đều kết thúc bằng dấu chấm hỏi. Câu nghi vấn thứ hai ở (e) kết thúc bằng dấu chấm than, chứ không phải là dấu chấm hỏi.

Bài tập 5

Hãy đặt câu hỏi tu từ cho các tình huống dưới đây:

a. Thể hiện cảm xúc khi được nhận một món quà từ người thân.

b. Bày tỏ suy nghĩ về một nhân vật mà bản thân yêu thích nhất trong các tác phẩm văn học

Đáp án:

a. Món quà thật đẹp, chắc mẹ phải mất nhiều thời gian để chọn lắm phải không?

b. Phải chăng Thị Nở đồng ý cưới Chí Phèo thì hắn sẽ không rơi vào kết cục bi thảm đến vậy?

Bài tập 6

Viết một đoạn văn (6–8 câu) về ý thức học tập của học sinh hiện nay, trong đó:

– Có ít nhất 1 câu hỏi nghi vấn

– Có ít nhất 1 câu hỏi tu từ.

Sau đoạn văn, hãy chỉ ra và giải thích ngắn gọn.

Đáp án:

Đoạn văn:

Hiện nay, ý thức học tập của học sinh có nhiều chuyển biến tích cực nhưng vẫn còn không ít hạn chế. Nhiều bạn đã biết chủ động học tập, chuẩn bị bài trước khi đến lớp và tích cực tham gia các hoạt động học tập. Tuy nhiên, vẫn còn một số học sinh học đối phó, thiếu tự giác và phụ thuộc quá nhiều vào thầy cô. Bạn đã thực sự cố gắng hết mình trong học tập chưa? Học mà không có ý thức, không có mục tiêu rõ ràng thì làm sao đạt được kết quả tốt? Vì vậy, mỗi học sinh cần tự rèn luyện tinh thần tự giác, kiên trì và trách nhiệm trong học tập. Chỉ khi có ý thức học tập đúng đắn, chúng ta mới có thể phát triển bản thân và đóng góp cho xã hội.

Xác định biện pháp tu từ và giải thích:

- Câu hỏi nghi vấn:“Bạn đã thực sự cố gắng hết mình trong học tập chưa?” → Dùng để hỏi, cần người đọc tự trả lời nhằm tự đánh giá ý thức học tập của bản thân.

- Câu hỏi tu từ:“Học mà không có ý thức, không có mục tiêu rõ ràng thì làm sao đạt được kết quả tốt?” → Hỏi để khẳng định: nếu thiếu ý thức và mục tiêu thì không thể học tốt; nhằm nhấn mạnh vai trò của ý thức học tập.

Bài tập 7

Có ý kiến cho rằng: “Câu hỏi tu từ và câu hỏi nghi vấn không có gì khác nhau vì đều có hình thức hỏi.”

Em có đồng ý với ý kiến trên không?

Hãy trình bày suy nghĩ của em (3-5 dòng), có dẫn chứng cụ thể.

Đáp án:

Em không đồng ý. Tuy cùng có hình thức hỏi, nhưng câu hỏi nghi vấn dùng để tìm thông tin, còn câu hỏi tu từ dùng để nhấn mạnh hoặc bộc lộ cảm xúc. Ví dụ: Bạn đã làm bài tập chưa? là câu hỏi nghi vấn, còn Học mà không cố gắng thì làm sao tiến bộ? là câu hỏi tu từ.

Xem thêm kiến thức Tiếng Việt chọn lọc hay khác:

• Phân biệt biện pháp tu từ đối và biện pháp tu từ nghịch ngữ

• Phân biệt câu đơn và câu ghép

• Phân biệt câu rút gọn và câu đặc biệt

• Phân biệt câu khẳng định và câu phủ định

• Phân biệt câu trần thuật và câu nghi vấn

• Phân biệt câu cầu khiến và câu cảm thán

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---