Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn (bài tập có giải chi tiết)

Bài viết Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn với bài tập có lời giải chi tiết nhất giúp học sinh nắm vững sự khác nhau giữa nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn. Mời các bạn đón đọc:

Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn (bài tập có giải chi tiết)

I. Nghĩa tường minh là gì?

1. Khái niệm: Nghĩa tường minh hay còn gọi là hiển ngôn, là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu, người đọc/nghe hiểu ngay từ bề mặt văn bản, không cần suy luận. Các từ, cụm từ, cấu trúc câu nhằm xác định ý nghĩa muốn nói đến. Nghĩa tường minh rất dễ nhận ra và cũng rất dễ hiểu.

2. Ví dụ về nghĩa tường minh:

Trời ơi, chỉ còn có năm phút!

Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà hoạ sĩ tặc lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ bác già.

=> Diễn biến của một câu chuyện thông thường, không có lớp nghĩa, ẩn ý nào được che đậy sau lớp nghĩa đen. Tất cả các câu văn đều chỉ nhằm miêu tả chân thực những nhân vật đã xuất hiện.

3. Phân loại:

Nghĩa tường minh có thể được chia thành 4 loại:

- Nghĩa miêu tả trực tiếp: Thông báo sự việc, đặc điểm, hành động một cách rõ ràng.

Ví dụ: “Lan đang học bài.”

→ Nói thẳng hoạt động của Lan.

- Nghĩa khẳng định / phủ định rõ ràng: Thể hiện thái độ khẳng định hoặc phủ định bằng từ ngữ cụ thể.

Ví dụ:

+ “Tôi không đồng ý.” → phủ định

+ “Em chắc chắn sẽ cố gắng.” → khẳng định

- Nghĩa đánh giá, nhận xét trực tiếp: Thể hiện cảm xúc, nhận định một cách minh bạch.

Ví dụ: “Bài văn này rất hay.”

→ Nhận xét được nói rõ.

- Nghĩa yêu cầu / mệnh lệnh trực tiếp: Ý nghĩa cầu khiến thể hiện rõ qua câu.

Ví dụ: “Hãy giữ trật tự!”

→ Yêu cầu trực tiếp.

II. Nghĩa hàm ẩn là gì?

1. Khái niệm: Nghĩa hàm ẩn là phần thông báo không được thể hiện trực tiếp bằng từ ngữ trong câu mà được suy ra từ câu chữ và ngữ cảnh. Đây là loại nghĩa mà người nói, người viết thật sự muốn đề cập đến.

2. Ví dụ về nghĩa hàm ẩn:

“Có công mài sắt, có ngày nên kim”

Câu tục ngữ trên có nghĩa tường minh: Nếu bỏ công sức ra mài một thanh sắt thì có ngày sẽ có được một cây kim.

Với nghĩa hàm ẩn, ý nghĩa thật sự mà câu tục ngữ muốn đề cập là: Nếu kiên trì, nỗ lực vượt qua khó khăn, thử thách thì có ngày sẽ thành công.

3. Phân loại:

Có thể chia nghĩa hàm ẩn thành các loại sau:

- Hàm ý yêu cầu / đề nghị: Nói gián tiếp để người nghe thực hiện hành động.

Ví dụ: “Ở đây hơi nóng.”

→ Hàm ý: bật quạt / mở cửa.

- Hàm ý phê bình / nhắc nhở: Góp ý nhẹ nhàng, tránh nói thẳng.

Ví dụ: “Bài làm của em còn vài chỗ cần xem lại.”

→ Hàm ý: bài chưa tốt.

- Hàm ý khen / chê tế nhị: Thể hiện đánh giá gián tiếp.

Ví dụ: “Bạn ấy làm bài khá nhanh đấy.”

→ Có thể hàm ý khen (hoặc mỉa mai tùy ngữ cảnh).

- Hàm ý từ chối / né tránh: Không nói “không” trực tiếp.

Ví dụ: “Để hôm khác nhé.”

→ Hàm ý: từ chối.

- Hàm ý cảm xúc: Gửi gắm thái độ, tình cảm.

Ví dụ: “Cậu đến đúng lúc thật.”

→ Có thể hàm ý vui mừng / trách móc.

III. Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn

Phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn:

* Cách 1: Dựa vào cách biểu đạt

- Nghĩa tường minh

+ Ý nghĩa được nói trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.

+ Hiểu ngay từ bề mặt câu chữ.

Ví dụ: “Em bị mệt.” → nói rõ trạng thái

- Nghĩa hàm ẩn

+ Ý nghĩa không nói ra trực tiếp.

+ Phải suy luận từ ngữ cảnh.

Ví dụ: “Hôm nay em hơi mệt.” → có thể hàm ý: không muốn đi

* Cách 2: Dựa vào mức độ suy luận

- Tường minh: không cần suy luận

- Hàm ẩn: cần suy luận

Ví dụ:

+ “Đóng cửa lại.” → tường minh

+ “Gió lùa mạnh quá.” → hàm ý (muốn đóng cửa)

* Cách 3: Dựa vào mục đích giao tiếp

- Tường minh: thông báo rõ ràng

- Hàm ẩn: tế nhị, lịch sự, tránh nói thẳng, mỉa mai…

Ví dụ:

+ “Bài làm chưa tốt.” → trực tiếp

+ “Bài làm còn cần cố gắng.” → hàm ý phê bình nhẹ

* Cách 4: Dựa vào dấu hiệu ngôn ngữ

- Nghĩa tường minh: Có từ ngữ chỉ rõ ý (khẳng định, phủ định, mệnh lệnh…)

- Nghĩa hàm ẩn: Thường là câu nhận xét, miêu tả, cảm thán… nhưng chứa ý khác.

IV. Bài tập minh họa

Bài tập 1

Xác định nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn trong câu tục ngữ sau:

Đời người có một gang tay,

Ai hay ngủ ngày còn lại nửa gang.

Đáp án:

- Nghĩa tường minh: Cuộc đời một con người thật ngắn ngủi (chỉ bằng một gang tay) những ai hay ngủ ngày thì thời gian sống chỉ còn nửa gang.

- Nghĩa hàm ẩn: thời gian là tuyến tính một đi không trở lại, khuyên con người cần biết trân trọng thời gian, biết cách sắp xếp thời gian hợp lí đừng để bị trôi đi vô nghĩa,

Bài tập 2

Xác đinh nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn của các câu tục ngữ sau:

a. Ăn quả nhớ kẻ trồng cây

b. Lá lành đùm lá rách

c. Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại nên hòn núi cao.

Đáp án:

a. - Nghĩa tường minh: thưởng thức quả ngọt phải nhớ người trồng cây

- Nghĩa hàm ẩm: hãy luôn biết ơn những người lao động, những người thừa hưởng thành quả lao động phải luôn biết trân trọng và biết ơn.

b. - Nghĩa tường minh: lá thường dùng để gói đồ ăn, nhiều lớp lá gói vào nhau, lá rách bên trong lá lành bên ngoài.

- Nghĩa hàm ẩn: sự giúp đỡ, chia sẻ trong cuộc sống, những người có cuộc sống hạnh phúc ấm no, đầy đủ về vật chất cần giúp đỡ cho những người khó khăn, bất hạnh.

c. - Nghĩa tường minh: một cái cây không thể làm nên khu rừng, mà phải nhiều cái cây.

- Nghĩa hàm ẩn: con người cần đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau

Bài tập 3

Tìm câu có chứa nghĩa hàm ẩn trong đoạn văn dưới đây:

- Anh nói nữa đi. – Ông giục.

- Báo cáo hết! – Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ. – Năm phút nữa là mười.

Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.

(Lặng lẽ Sa Pa)

Đáp án:

Câu chứa hàm ý: “Còn hai mươi phút thôi”.

Bài tập 4

Xác định nghĩa hàm ẩn trong đoạn văn dưới đây:

Tôi lên tiếng mở đường cho nó:

- Cháu phải gọi “Ba chắt nước giùm con” phải nói như vậy.

Nó như không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:

Cơm sôi rồi, nhão bây giờ.

(Chiếc lược ngà)

Đáp án:

Nghĩa hàm ẩn: nhờ người chắt giúp nước cơm.

Bài tập 5

Chuyển câu tường minh thành câu có hàm ý:

“Em hãy giữ trật tự.”

Đáp án:

Ví dụ: “Lớp mình hơi ồn rồi đấy.” / “Các bạn nói nhỏ thôi nhé.”

Bài tập 6

Viết đoạn hội thoại ngắn (3–4 lượt lời) có sử dụng hàm ý.

Đáp án:

Mẹ: “Con đã học bài chưa?”

Con: “Mai kiểm tra dễ mà mẹ.”

Mẹ: “Nhưng con có nhớ bài kiểm tra năm ngoái con không ôn bài và kết quả điểm kém không?”

Con: “Vâng con nhớ rồi, 10 phút nữa con vào ôn lại bài.”

→ Hàm ý: Con chưa học bài (né tránh); Mẹ nhắc nhở bài học năm ngoái (cho thấy tầm quan trọng của việc ôn bài.

Bài tập 7

Theo em, nghĩa hàm ẩn do người nói/ người viết tạo ra và nghĩa hàm ẩn do người nghe/ người đọc suy ra có phải lúc nào cũng trùng nhau không? Vì sao? Hãy tìm một ví dụ và phân tích.

Đáp án:

Theo em, nghĩa hàm ẩn do người nói/ người viết tạo ra và nghĩa hàm ẩn do người nghe/ người đọc suy ra không phải lúc nào cũng trùng nhau. Bởi bạn đọc có suy nghĩ rất phong phú mà nhiều khi tác giả chưa nói được hết các nghĩa hàm ẩn.

VD:

Một bác sĩ nọ chuyên khám bệnh bằng suy đoán. Một hôm ông dẫn người học trò đi thực tế. Đến nhà một cô gái nọ, sau khi quan sát phòng cô gái, ông phán ngay: bệnh của cô là do ăn sôcôla quá nhiều, muốn khỏi bệnh thì hãy bớt ăn nó đi. Sau khi ra về, người học trò cứ thắc mắc hoài không biết lý do nào mà thầy lại kết luận như thế. Anh hỏi và được ông trả lời: Anh có thấy trên kệ sách cô ta chưng bày rất nhiều con thỏ có biểu tượng Orion đó không, để có một con thỏ ấy phải mua hàng chục hộp sôcôla, huống gì nhà cô ấy có đến hàng chục con? Một thời gian sau, bác sĩ cho anh được trực tiếp khám bệnh, anh vào khám cho một quả phụ nọ, vì lần đầu tiên cầm ống nghe nên trong lúc quá sợ anh làm rớt ống nghe xuống đất. Khi nhặt nó lên, anh mạnh dạn phán rằng: bệnh của cô là do đi nhà thờ quá nhiều, nếu cô có thể bỏ thói quen ấy thì bệnh sẽ khỏi. Đến lần này thì chính ông bác sĩ cũng không thể nào đoán được cái lý do nào để anh đi đến kết luận đó. Nóng ruột, bác sĩ hỏi:

- Làm thế nào mà anh có thể kết luận kì cục thế?

- Bác sĩ có nhớ là lúc tôi làm rơi cái ống nghe không?

- Nhớ, mà làm sao?

- Khi cúi xuống nhặt nó, tôi thấy một cha xứ đang núp ở dưới giường cô ta.

- Thì ra thế.

=> Nghĩa hàm ẩn: Bệnh của cô là do đi nhà thờ quá nhiều.

=> Bài học rút ra: Sở dĩ ông bác sĩ không tài nào hiểu được cái lý do trên là vì ông không có một tri thức nền cần thiết, từ đó nó mới tạo ra một sự đánh đố. Mặt khác, phát ngôn đi nhà thờ quá nhiều tạo ra một hàm ý là cô quá phụ đang có một quan hệ bất chính với ông cha xứ.

Xem thêm kiến thức Tiếng Việt chọn lọc hay khác:

• Phân biệt danh từ, động từ, tính từ

• Phân biệt số từ và trợ từ

• Phân biệt đại từ và danh từ

• Phân biệt phó từ và quan hệ từ (kết từ)

• Phân biệt trợ từ và phó từ

• Phân biệt thán từ và tình thái từ

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---