(Siêu ngắn) Soạn bài Ai đã đặt tên cho dòng sông? - Kết nối tri thức

Bài viết soạn bài Ai đã đặt tên cho dòng sông? trang 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41 siêu ngắn gọn sách Ngữ văn 11 Kết nối tri thức giúp học sinh lớp 11 dễ dàng soạn văn 11.

(Siêu ngắn) Soạn bài Ai đã đặt tên cho dòng sông? - Kết nối tri thức

A/ HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

* Trước khi đọc

Câu hỏi 1 (trang 35 sgk Ngữ văn 11 Tập 2): Bạn có kỉ niệm gì với dòng sông mà bạn từng biết?

Trả lời:

Kỉ niệm với dòng sông Đáy: thả bò trên bờ đê; tắm sông;...

Câu hỏi 2 (trang 35 sgk Ngữ văn 11 Tập 2): Hãy chia sẻ ấn tượng của bạn về hình ảnh một dòng sông được tái hiện trong tác phẩm văn học hoặc các loại hình nghệ thuật khác (âm thanh, hội họa, điện ảnh,...).

Trả lời:

- Ần tượng về dòng sông Đuống trong bài thơ Bên kia sông Đuống của Hoàng Cầm.

- Dòng sông hiện lên vừa hiền hòa vừa đau xót, chứng kiến cảnh quê hương bị tàn phá trong chiến tranh. Con sông không chỉ là không gian địa lí mà còn mang ý nghĩa lịch sử và cảm xúc, gắn với nỗi nhớ, niềm thương và lòng yêu nước tha thiết.

* Đọc văn bản 

Gợi ý trả lời câu hỏi trong bài đọc:  

1. Hình ảnh sông Hương ở thượng nguồn.

Trả lời:

- Sông Hương ở thượng nguồn: như một bản trường ca của rừng già; như một cô gái Di-gan;... → vừa mang vẻ đẹp phóng khoáng, man dại, bản lĩnh, tự do vừa thơ mộng, trữ tình.

2. Nét độc đáo trong cách ví von, so sánh.

Trả lời:

- So sánh: sông Hương – cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại.

→ Sông Hương phóng khoáng, tự nhiên như nó vốn có, chưa hề có bàn tay cải tạo của con người – một vẻ đẹp ít người biết đến của sông Hương. 

3. Hình ảnh sông Hương khi ra giữa đồng bằng và ở ngoại vi thành phố Huế.

Trả lời:

- Sông Hương ra giữa đồng bằng:

+ Chuyển dòng liên tục, uốn lượn mềm mại → như một cuộc tìm kiếm có ý thức để gặp Huế.

+ Nước xanh thẳm, dòng sông êm như tấm lụa, thuyền xuôi ngược nhẹ nhàng.

+ Cảnh sắc biến ảo theo ánh sáng: sớm xanh – trưa vàng – chiều tím.

- Ở ngoại vi thành phố Huế:

+ Chảy giữa hai dãy đồi sừng sững, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính.

+ Hiện lên như “người gác rừng”, mang dáng vẻ uy nghi, sâu lắng.

+ Không gian yên bình với tiếng chuông chùa, xóm làng → gợi vẻ thơ mộng, tĩnh tại, rất Huế.

4. Hình ảnh sông Hương trong lòng thành phố Huế.

Trả lời:

Sông Hương tìm lại được chính mình. Sông Hương “vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long, kéo một nét thẳng thực yên tâm theo hướng tây nam - đông bắc, phía đó, nơi cuối đường, nó đã nhìn thấy chiếc cầu trắng của thành phố ”. Nằm ngay giữa lòng thành phố, sông Hương có vị trí như sông Xen của Pa-ri, sông Đa-nuýp của Bu-đa-pét...

5. Cách đối sánh để làm nổi bật nhịp chảy đặc biệt của sông Hương.

Trả lời:

Đấy là điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế, có thể cảm nhận được bằng thị giác qua trăm nghìn ánh hoa đăng bồng bềnh vào những đêm hội rằm tháng Bảy...

6. Sự gắn bó của sông Hương với âm nhạc cổ điển Huế.

Trả lời:

- Sông Hương được cảm nhận như người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya → giàu chất trữ tình.

- Trở thành không gian sinh thành âm nhạc cổ điển Huế (ca Huế).

- Gắn với tiếng nước, mái chèo → âm thanh êm dịu, sâu lắng.

- Nguyễn Du từng nhiều năm lênh đênh trên sông → dấu ấn văn chương.

- Âm nhạc – sông nước – Truyện Kiều hòa quyện, tạo chiều sâu văn hóa cho hình tượng sông Hương.

7. Sông Hương trong dòng chảy lịch sử.

Trả lời:

Sông Hương gắn với dòng chảy lịch sử dân tộc suốt nhiều thế kỉ.

+ Thời Hùng Vương: là dòng sông biên thùy bảo vệ đất nước.

+ Thời trung đại: chứng kiến các cuộc chiến đấu giữ nước.

+ Thế kỉ XVIII: soi bóng kinh thành Phú Xuân – trung tâm chính trị.

+ Thế kỉ XIX: thấm máu các cuộc khởi nghĩa chống áp bức.

+ Thời Cách mạng tháng Tám: hòa vào khí thế đấu tranh của dân tộc.

8. Sông Hương trong cảm hứng của các nhà thơ. 

Trả lời:

- Sông Hương là nguồn cảm hứng không lặp lại trong sáng tác nghệ thuật.

+ Trong thơ Tản Đà: sông Hương mang vẻ đẹp mộng mơ, bất ngờ.

+ Trong thơ Cao Bá Quát: hiện lên hùng tráng, mạnh mẽ.

+ Trong thơ Bà Huyện Thanh Quan: trầm lắng, hoài cổ.

+ Trong thơ Tố Hữu: trở thành sức mạnh tinh thần, biểu tượng phục sinh.

+ Với Hoàng Phủ Ngọc Tường: sông Hương mang vẻ đẹp rất “Kiều” – dịu dàng, sâu sắc, giàu nữ tính.

* Sau khi đọc 

Gợi ý trả lời câu hỏi sau khi đọc:  

Câu 1 (trang 40 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Những đặc tính tự nhiên nào của sông Hương đã được tác giả chú ý làm nổi bật trong văn bản? Hãy chỉ ra các đoạn tiêu biểu nói về từng đặc tính của sông Hương.

Trả lời:

- Những đặc tính của sông Hương:

+ Ở thượng nguồn: mãnh liệt, cuộn xoáy, vừa dịu dàng và say đắm giữa cái hùng vĩ của rừng già Trường Sơn như một thế giới đầy bí ẩn.

+ Ra khỏi vùng núi: đột ngột chuyển dòng, chảy giữa những dãy đồi sừng sững, tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính.

+ Giữa những xóm làng và giữa lòng thành phố: trôi rất chậm, như một mặt hồ yên tính.

- Hai đoạn văn tiêu biểu nói về từng đặc tính của sông Hương:

+ Đoạn 1 (từ “Trong những dòng sông đẹp ở các nước” đến “dưới chân núi Kim Phụng): nói về những đặc tính của sông Hương ở quãng thượng nguồn.

+ Đoạn 2 (từ “Phải nhiều thế kỉ qua đi” đến “bát ngát tiếng gà...”): làm nổi bật một đặc tính lạ lùng của sông Hương là đổi dòng đột ngột, liên tục trên hành trình về với thành phố Huế.

Câu 2 (trang 40 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Với Ai đã đặt tên cho dòng sông?, tác giả đã nhìn sông Hương như con người có tính cách, tình cảm riêng. Hãy tìm trong đoạn trích một số chi tiết thể hiện điều đó và phân tích nét độc đáo của nghệ thuật so sánh, nhân hoá đã được nhà văn sử dụng.

Trả lời:

Một số chi tiết thể hiện sông Hương như con người có tính cách, tình cảm riêng:

+ Giữa lòng Trường Sơn, sông Hương đã sống một nửa cuộc đời của mình như một cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại.

+ Rừng già hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng.

+ Hình như dòng sông không muốn bộc lộ phần tâm hồn sâu thẳm của mình.

+ Sông Hương trở thành một người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya.

+ ...

- Để nhìn sông Hương như một con người, tác giả đã sử dụng các biện pháp tu từ so sánh và nhân hoá giúp người đọc cảm nhận được có một dòng sông hàm chứa những nét đối nghịch: vừa man dại, phóng khoáng lại vừa dịu dàng, đằm thắm; rất trí tuệ nhưng cũng đầy tình cảm; hết sức phong tình nhưng cũng vô cùng thuỷ chung;… Những “tính cách” đó của con sông là kết quả của một cách nhìn và lối viết rất đặc trưng của kí trữ tình.

Câu 3 (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Trong cảm nhận của tác giả, sông Hương có sự gắn bó như thế nào với thành phố Huế? Phân tích một số hình ảnh, chi tiết làm rõ mối quan hệ đặc biệt này.

Trả lời:

- Một số chi tiết:

+ Trong những dòng sông đẹp ở các nước mà tôi thường nghe nói đến, hình như chỉ sông Hương là thuộc về một thành phố duy nhất.

+ Sông Hương đã chuyển dòng một cách liên tục; như một cuộc tìm kiếm có ý thức để đi tới nơi gặp thành phố tương lai của nó.

+ Sông Hương nằm ngay giữa lòng thành phố yêu quý của mình, mang khuôn mặt kinh thành...

- Sông Hương gắn với thành phố Huế một cách gần gũi, thân thiết. Những hình ảnh so sánh đã khiến cho sông Hương với thành phố Huế không khác gì một đôi tình nhân: có xa cách nhớ mong; có vượt qua trở ngại để gặp gỡ; có gắn bó thiết tha tuy hai mà một; có bịn rịn, lưu luyến;...

Câu 4 (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Trong văn bản, có hai phương diện đáng chú ý: những thông tin khách quan về sông Hương và cảm xúc của tác giả về con sông này. Theo bạn, nội dung nào nổi trội hơn? Cơ sở nào giúp bạn xác định như vậy?

Trả lời:

- Chi tiết thể hiện thông tin khách quan về sông Hương đồng thời nhận biết cảm xúc của tác giả: Nhưng chính rừng già nơi đây, với cấu trúc đặc biệt có thể lí giải được về mặt khoa học,... vùng văn hóa xứ sở”.

- Câu văn sử dụng biện pháp tu từ, nhân hóa; cùng giọng văn đầy sắc thái biểu cảm đã thể hiện sức mạnh hoang dã của sông Hương bị chế ngự bởi núi rừng.

=> Không có chi tiết nào, câu văn nào chỉ thuần túy chứa đựng thông tin chính xác, khách quan về sông Hương, mà tất cả dường như đều hiện ra qua cái nhìn thấm đượm cảm xúc của người viết.

Câu 5 (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Kiến thức văn hóa tổng hợp đã được tác giả huy động như thế nào khi viết bài tùy bút về sông Hương? Mục đích của việc huy động kiến thức đó là gì?

Trả lời:

- Kiến thức địa lí: rừng già, với cấu trúc đặc biệt đã chế ngự sức mạnh bản năng hoang dã của sông Hương ở quãng thượng nguồn; sự đổi dòng đột ngột của sông Hương phản ánh rất rõ địa lí của vùng đất mà sông Hương chảy qua;...

- Kiến thức triết học: Nhìn dòng sông chảy nhớ đến câu nói nổi tiếng của hê-ra-clít “Không ai có thể tắm hai lần trên một dòng sông”, hàm ý nói về sự thay đổi không ngừng của vạn vật.

- Kiến thức về âm nhạc: toàn bộ nền âm nhạc cổ điển Huế đã được sinh thành trên mặt sông Hương; liên tưởng đến Tứ đại cảnh tương truyền do vua Tự Đức sáng tác;...

- Kiến thức lịch sử: sông Hương từng là biên thùy xa xôi thuở các vua Hùng; mang tên là Linh Giang gắn với nước Đại Việt; soi bóng kinh thành Phú Xuân;...

- Kiến thức văn học: đề cập đến cảm hứng trong thơ các tác giả Nguyễn Du, Cao Bá Quát, Bà Huyện Thanh Quan, Tản Đà, Tố Hữu về sông Hương.

=> Kiến thức văn hóa được sử dụng một cách tổng hợp trong bài tùy bút vừa cung cấp những thông tin xác thực về sông Hương, vừa thể hiện cái nhìn đa chiều của tác giả nhằm khám phá vẻ đẹp đa dạng, phong phú của con sông. Đồng thời, đó cũng là yếu tố làm nên sức hấp dẫn của một tùy bút.

Câu 6 (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Nêu cảm nhận của bạn về ý nghĩa nhan đề bài tùy bút. Theo bạn, cách đặt nhan đề của tác giả có gì đáng chú ý?

Trả lời:

- Ý nghĩa nhan đề:

+ Thể hiện trạng thái cảm xúc của tác giả trước con sông.

+ Khơi gợi sự hình dung, tưởng tượng, liên tưởng ở người đọc.

+ Kích thích sự tìm hiểu, khám phá về con sông.

- Cách đặt nhan đề của Hoàng Phủ Ngọc Tường đáng chú ý ở sự độc đáo, giàu tính gợi mở, kết hợp hài hòa giữa chất trí tuệ và cảm xúc trữ tình. Nhan đề không chỉ nêu vấn đề mà còn tạo dư ba cảm xúc, thể hiện rõ phong cách kí trữ tình sâu lắng, tinh tế của tác giả.

Câu 7 (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Phân tích một số yếu tố nghệ thuật mà bạn cho là đặc sắc trong đoạn trích “Ai đã đặt tên cho dòng sông?”

Trả lời:

Một số yếu tố nghệ thuật đặc sắc trong đoạn trích Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Bút pháp kí trữ tình độc đáo: kết hợp hài hòa giữa cảm xúc thơ mộng và suy tưởng trí tuệ, vừa giàu chất thơ vừa giàu chiều sâu văn hóa – lịch sử.

- Nghệ thuật nhân hoá, so sánh tinh tế: sông Hương hiện lên như một con người có “tính cách”, tâm hồn: khi mãnh liệt, phóng khoáng; khi dịu dàng, đằm thắm, thủy chung.

- Ngôn ngữ giàu hình ảnh, giàu nhạc điệu: câu văn mềm mại, uyển chuyển, tạo cảm giác dòng chảy liên tục như chính dòng sông.

- Sự kết hợp nhiều tầng tri thức (địa lí, lịch sử, văn hóa, nghệ thuật): giúp hình tượng sông Hương trở nên sâu sắc, toàn diện.

- Giọng điệu tha thiết, say mê: thể hiện rõ tình yêu sâu nặng của tác giả đối với thiên nhiên và xứ Huế.

* Kết nối đọc – viết

Bài tập (trang 41 sgk Ngữ văn 11 Tập 2) Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một hình ảnh độc đáo trong văn bản được tác giả sử dụng để làm nổi bật nét riêng của sông Hương.

* Hướng dẫn:  

- Hình thức: Viết một đoạn văn khoảng 150 chữ.  

- Nội dung:  

+ Chọn một hình ảnh độc đáo trong văn bản về sông Hương.

+ Phân tích ý nghĩa hình ảnh ấy, làm rõ nét riêng của sông Hương.

+ Thể hiện cảm nhận cá nhân; liên hệ với nghệ thuật thể hiện của tác giả.

Đoạn văn tham khảo

Trong Ai đã đặt tên cho dòng sông?, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã khắc họa sông Hương khi chảy qua lòng Huế như người con gái đắm say tình tứ, biểu trưng cho nét đẹp dịu dàng, sâu lắng mà quyến rũ của dòng sông. Hình ảnh so sánh này khiến sông Hương mang dáng vẻ một thiếu nữ khi bên người mình yêu – mềm mại, cuốn hút và đầy cảm xúc, khác hẳn với vẻ hoang dại ở thượng nguồn. Đặc biệt, hình ảnh “tài nữ đánh đàn trong đêm khuya” càng làm nổi bật chiều sâu văn hoá và nhạc điệu của dòng sông, như một nghệ sĩ tấu lên bản tình ca cho Huế về đêm, làm độc giả cảm nhận được sự gắn bó mật thiết giữa thiên nhiên và tâm hồn con người xứ Huế. Nhờ liên tưởng nghệ thuật độc đáo này, sông Hương hiện lên không chỉ là cảnh vật mà còn mang vẻ đẹp tâm hồn, tài hoa và tình cảm sâu nặng.

B/ HỌC TỐT VĂN BẢN AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG?

1. Nội dung chính văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

Nội dung bài bút kí Ai đã đặt tên cho dòng sông? của Hoàng Phủ Ngọc Tường ca ngợi vẻ đẹp đa diện, huyền ảo của sông Hương (Huế) và mối quan hệ sâu sắc của nó với lịch sử, văn hóa, tâm hồn con người Việt Nam, đặc biệt là xứ Huế, qua hình tượng dòng sông như một người con gái đẹp đẽ, khi hoang dại, khi dịu dàng, khi mạnh mẽ và đầy cá tính. 

2. Bố cục văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

Gồm 3 phần:

- Phần 1: “Trong những dòng sông… dưới chân núi Kim Phụng”: Sông Hương vùng thượng nguồn là dòng chảy có mối quan hệ sâu sắc với dãy Trường Sơn.

- Phần 2: Từ “Phải nhiều thế kỷ... quê hương xứ sở”: Sông Hương những mối quan hệ với kinh thành Huế.

- Phần 3: “Hiển nhiên là sông Hương... cho dòng sông?”: Sông Hương trong mối quan hệ với lịch sử dân tộc, với cuộc đời và thi ca.

3. Tóm tắt văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

 Bài bút kí của Hoàng Phủ Ngọc Tường kể về một dòng sông thơ mộng mà thiên nhiên dành tặng riêng cho xứ huế mộng mơ. Dòng sông Hương hiện lên lúc hoang dại như một cô gái Digan, lúc lại rất trữ tình và thơ mộng. Đó cũng chính là tính cách như một cô gái ngang bướng, mạnh mẽ nhưng không kém phần mềm mại và thơ mộng. Con sông ấy không hề lặp mình trong những cảm hứng của người nghệ sĩ cho dù từ hiện đại hay ngược dòng thời gian về phong kiến xa xưa. Sự minh chứng về những vẻ đẹp của cảnh quan và sự gắn bó của sông Hương với tiến trình lịch sử, văn hóa của dân tộc mà nó xứng đáng là “dòng sông huyền nhiệm, nơi sinh ra vẻ đẹp tâm hồn của đất nước”.

4. Nội dung, nghệ thuật văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông?

- Nội dung:

+ Văn phong tao nhã, cảm xúc hướng nội tài hoa, cách cảm nhận tinh tế của một cây bút giàu trí tuệ, tổng hợp từ vốn hiểu biết sâu rộng đã làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của bài kí.

+ Đoạn trích thể hiện vẻ đẹp của dòng sông Hương và xứ Huế. Qua đó, tác giả gửi gắm tình yêu và lòng tự hào tha thiết về sông Hương, xứ Huế và cũng là cho đất nước.

+ Có tình cảm với Huế, trân trọng và giữ gìn những cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp và những nét đẹp văn hoá truyền thống; tinh tế và nhạy cảm đối với cuộc sống xung quanh.

- Nghệ thuật:

+ Phong cách tài hoa, uyên bác: Sử dụng kiến thức sâu rộng về địa lý, lịch sử, văn hóa để miêu tả.

+ Hình ảnh, liên tưởng độc đáo: Ví sông Hương như “cô gái Digan”, “người tình dịu dàng”, hay “nàng Kiều” lưu luyến.

+ Ngôn ngữ giàu chất thơ: Câu văn súc tích, nhịp điệu nhẹ nhàng, mang đậm màu sắc trữ tình, hoài niệm.

+ Cái “tôi” tác giả: Thể hiện tình yêu nồng nàn, sâu sắc và cái nhìn say đắm đối với thiên nhiên và con người cố đô.

Bài giảng: Ai đã đặt tên cho dòng sông? - Cô Trang Thủy (Giáo viên VietJack)

Xem thêm các bài Soạn văn lớp 11 Kết nối tri thức siêu ngắn, hay khác:

• Tri thức ngữ văn trang 33

• “Và tôi vẫn muốn mẹ...”

• Cà Mau quê xứ

• Thực hành tiếng Việt trang 51

• Viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội

• Thảo luận, tranh luận về một vấn đề trong đời sống

Xem thêm các tài liệu học tốt lớp 11 hay khác:

• Soạn văn 11 Kết nối tri thức (hay nhất)
• Soạn văn 11 Kết nối tri thức (ngắn nhất)
• Soạn Chuyên đề Văn 11 Kết nối tri thức
• Giải lớp 11 Kết nối tri thức (các môn học)
• Giải lớp 11 Chân trời sáng tạo (các môn học)
• Giải lớp 11 Cánh diều (các môn học)

---