Hướng dẫn cách xác định chủ đề của bài thơ

Bài viết Hướng dẫn cách xác định chủ đề của bài thơ có hướng dẫn chi tiết giúp Giáo viên có thêm tài liệu ôn tập cho học sinh học tốt môn Văn. Mời các bạn đón đọc:

Hướng dẫn cách xác định chủ đề của bài thơ

1. Chủ đề là gì?

- Chủ đề của bài thơ là vấn đề cốt lõi, tư tưởng hay thông điệp chính mà tác giả muốn truyền tải thông qua hình ảnh, cảm xúc và ngôn từ.

2. Cách xác định chủ đề của bài thơ

- Để xác định chủ đề bài thơ, cần đọc kĩ toàn bộ văn bản, phân tích các từ ngữ, hình ảnh, nhan đề và cảm xúc chủ đạo để trả lời câu hỏi “Bài thơ viết về cái gì và tác giả muốn gửi gắm thông điệp gì?”. Chủ đề là vấn đề cốt lõi, tư tưởng hay tình cảm chính mà bài thơ truyền tải, khác với đề tài (phạm vi nội dung).

- Các bước xác định chủ đề bài thơ chi tiết:

Bước 1: Đọc kĩ toàn bộ bài thơ (thậm chí nhiều lần): Nắm bắt nội dung tổng quát, cảm xúc, giọng điệu và các hình ảnh tiêu biểu.

Bước 2: Phân tích nhan đề, từ ngữ và hình ảnh nổi bật:

+ Nhan đề: Thường chứa từ khóa trực tiếp về chủ đề (ví dụ: Quê hương, Đồng chí).

+ Từ ngữ, hình ảnh: Tìm các từ ngữ lặp lại, hình ảnh so sánh, nhân hóa đặc sắc để nhận diện đối tượng chính.

Bước 3: Xác định đề tài chính: Trả lời câu hỏi: Bài thơ viết về cái gì? (Ví dụ: tình yêu quê hương, người lính, tình mẹ con, mùa thu...).

Bước 4: Xác định tư tưởng, tình cảm của tác giả (Chủ đề): Trả lời câu hỏi: Trong đề tài đó, tác giả muốn nói gì? (Ví dụ: nỗi nhớ quê hương da diết, sự hy sinh thầm lặng của người lính...).

Bước 5: Diễn đạt chủ đề: Viết thành một câu văn ngắn gọn, súc tích thể hiện được nội dung cốt lõi của toàn bài.

- Căn cứ xác định:

+ Cảm xúc chủ đạo: Tình thương, nỗi buồn, niềm vui, sự tự hào...

+ Các hình ảnh trung tâm: Biểu tượng cho một khía cạnh đời sống.

+ Vị trí/hoàn cảnh sáng tác: Giúp hiểu sâu sắc hơn ý định của tác giả.

Ví dụ: Bài thơ có các từ “làng tôi”, “dân chài”, “con thuyền” (đề tài: làng chài) và thể hiện sự nhớ mong, yêu thương thì chủ đề là “tình yêu quê hương tha thiết của người con xa quê”.

3. Bài tập thực hành

Đề bài: Xác định chủ đề của bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” của Thanh Hải.

Đáp án:

Cách xác định chủ đề bài thơ Mùa xuân nho nhỏ

Bước 1: Đọc kĩ toàn bộ bài thơ

- Bài thơ tràn ngập hình ảnh mùa xuân của thiên nhiên, đất nước và con người.

- Cảm xúc chủ đạo: thiết tha, trong sáng, lạc quan; đặc biệt là khát vọng sống có ích trước lúc ra đi của nhà thơ.

Bước 2: Phân tích nhan đề, từ ngữ và hình ảnh nổi bật

- Nhan đề: “Mùa xuân nho nhỏ”

+ “Mùa xuân” gợi sức sống, vẻ đẹp, khởi đầu.

+ “Nho nhỏ” gợi sự khiêm nhường, giản dị → gợi ý chủ đề hướng về sự cống hiến thầm lặng.

- Hình ảnh, từ ngữ nổi bật:

+ Thiên nhiên: dòng sông xanh, bông hoa tím biếc, con chim chiền chiện.

+ Con người – đất nước: người cầm súng, người ra đồng.

- Hình ảnh ẩn dụ đặc sắc:

“Ta làm con chim hót

Ta làm một nhành hoa

Ta nhập vào hòa ca

Một nốt trầm xao xuyến”

→ Những hình ảnh này đều hướng tới sự dâng hiến vẻ đẹp nhỏ bé cho cuộc đời chung.

Bước 3: Xác định đề tài

- Trả lời câu hỏi: Bài thơ viết về cái gì?

→ Đề tài: Mùa xuân của thiên nhiên, đất nước và con người Việt Nam.

Bước 4: Xác định tư tưởng, tình cảm của tác giả (chủ đề)

- Trong đề tài mùa xuân ấy, tác giả muốn gửi gắm điều gì?

+ Ước nguyện được sống đẹp, sống có ích.

+ Dù nhỏ bé vẫn mong được cống hiến cho đất nước.

+ Tình yêu tha thiết với cuộc đời và Tổ quốc, đặc biệt cảm động khi bài thơ được viết trong những ngày cuối đời.

→ Đây chính là chủ đề của bài thơ.

Bước 5: Diễn đạt chủ đề

Có thể diễn đạt chủ đề như sau: Chủ đề bài thơ Mùa xuân nho nhỏ là niềm yêu mến tha thiết đối với thiên nhiên, đất nước và khát vọng sống khiêm nhường, cống hiến âm thầm nhưng bền bỉ của con người cho cuộc đời chung.

Xem thêm bài viết môn Ngữ văn chọn lọc, hay khác:

• Công thức viết mở bài chung cho nghị luận văn học.

• Sưu tầm các dẫn chứng nghị luận xã hội hay, mới nhất

• Đoạn văn diễn dịch và đoạn văn quy nạp là gì?

• Kể tóm tắt và nêu ý nghĩa câu chuyện cổ tích Sọ Dừa

• Kể tóm tắt và nêu ý nghĩa câu chuyện “Bóp nát quả cam”

• “Khéo ăn thì no khéo co thì ấm” có nghĩa là gì?

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---