Trình bày phong cách sáng tác của Thạch Lam

Bài viết Trình bày phong cách sáng tác của Thạch Lam có hướng dẫn chi tiết giúp Giáo viên có thêm tài liệu ôn tập cho học sinh học tốt môn Văn. Mời các bạn đón đọc:

Trình bày phong cách sáng tác của Thạch Lam

1. Khái niệm

Phong cách là nguyên tắc xuyên suốt trong việc xây dựng hình thức nghệ thuật, đem lại cho tác phẩm một tính chỉnh thể có thể cảm nhận được, một giọng điệu và một sắc thái thống nhất. (Từ điển thuật ngữ văn học).

Phong cách sáng tác (phong cách nghệ thuật) là một phạm trù thẩm mĩ, chỉ sự thống nhất tương đối ổn định của hệ thống hình tượng, của các phương tiện biểu hiện nghệ thuật, nói lên cải nhìn độc đáo trong sáng tác của một nhà văn, trong tác phẩm riêng lẻ, trong trào lưu văn học hay văn học dân tộc.

2. Phong cách sáng tác của Thạch Lam

– Thạch Lam là một cây bút truyện ngắn tài hoa của nền văn học Việt Nam hiện đại. Dù sáng tác không nhiều, nhưng ông đã để lại dấu ấn đậm nét với phong cách riêng biệt, không lẫn với bất kỳ ai trong cùng thời.

– Đặc điểm nổi bật trong truyện ngắn của Thạch Lam:

+ Chất liệu hiện thực gần gũi, đời thường: Ông thường khai thác cuộc sống nghèo khổ, lam lũ của những người dân thành thị, những con người nhỏ bé, âm thầm sống giữa phố phường náo nhiệt nhưng lắm nỗi cô đơn. Bên cạnh đó, Thạch Lam cũng khắc họa vẻ đẹp bình dị, thơ mộng của cuộc sống thường nhật, những điều tưởng như tầm thường nhưng lại chất chứa chiều sâu nhân văn.

+ Cốt truyện đơn giản, nhẹ nhàng: Truyện của Thạch Lam thuộc kiểu “truyện không có cốt truyện”, tức là không tập trung vào sự kiện gay cấn, cao trào mà thiên về miêu tả cảm xúc, dòng chảy tâm trạng, điều rất mới mẻ trong văn học đương thời.

+ Đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật: Nhân vật của Thạch Lam thường không có hành động lớn, nhưng lại có đời sống tâm hồn phong phú. Ông có khả năng tinh tế trong việc khắc họa những rung động thầm kín, những ước mơ nhỏ nhoi mà tha thiết của con người.

+ Ngôn ngữ trong sáng, giản dị mà giàu chất thơ: Văn của Thạch Lam không cầu kỳ, không kiểu cách, nhưng lại toát lên vẻ đẹp nhẹ nhàng, sâu lắng. Mỗi câu chữ như được gọt giũa cẩn thận để giữ lại sự tinh khôi và xúc động.

+ Giọng văn trầm lắng, thủ thỉ như lời tâm tình: Khi đọc Thạch Lam, người ta có cảm giác như đang lắng nghe một lời thì thầm dịu dàng, đầy thấu hiểu. Giọng văn ấy gợi nên sự đồng cảm sâu xa, khiến người đọc dễ rung động.

+ Sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực và lãng mạn, tự sự và trữ tình: Thạch Lam là người đã khai sinh ra kiểu truyện ngắn trữ tình trong văn học Việt Nam, một thể loại kết hợp giữa chất liệu hiện thực và cảm xúc trữ tình, vừa phản ánh đời sống, vừa lay động tâm hồn người đọc.

3. Phong cách sáng tác của thạch lam qua truyện ngắn “Hai đứa trẻ"

Trong nền văn học Việt Nam, Thạch Lam được biết đến như một cây bút tài hoa thuộc nhóm Tự lực văn đoàn, với phong cách nghệ thuật nhẹ nhàng, tinh tế nhưng giàu cảm xúc. Ông không theo đuổi những cốt truyện ly kỳ hay kịch tính, mà tập trung khai thác những khoảnh khắc đời thường đầy ý nghĩa, tạo nên một vẻ đẹp riêng biệt cho từng tác phẩm. Tiêu biểu cho phong cách ấy là truyện ngắn Hai đứa trẻ, nơi Thạch Lam không chỉ tái hiện bức tranh cuộc sống tĩnh lặng nơi phố huyện nghèo, mà còn gửi gắm những nỗi niềm sâu lắng về khát vọng sống, niềm tin và sự đồng cảm với con người. Bằng ngòi bút miêu tả tinh tế, ông đã khơi gợi nên một thế giới nghệ thuật vừa chân thực vừa lãng mạn, để lại dư âm trong lòng người đọc.

I. Phong cách sáng tác của Thạch Lam:

Thạch Lam có lối viết nhẹ nhàng, tinh tế. Ông không sử dụng những từ ngữ hùng hồn, mạnh mẽ mà chọn lựa cách diễn đạt mềm mại, uyển chuyển, tạo cảm giác dễ chịu cho người đọc. Ông luôn chú ý đến việc xây dựng không khí nhẹ nhàng, giàu tính chất miêu tả trong tác phẩm. Mỗi truyện như một bài thơ trữ tình, giọng điệu điềm đạm, chứa đựng tình cảm chân thành, sự nhạy cảm của tác giả trước những biến chuyển của cảnh vật và lòng người.

Thạch Lam nổi bật với nghệ thuật xây dựng tình huống truyện và miêu tả tâm lý nhân vật. Ông có quan niệm văn chương lành mạnh tiến bộ và có biệt tài về truyện ngắn. Thạch Lam thường viết những, truyện không có chuyện, không chú trọng xây dựng các tình huống kịch tính, gây cấn như các nhà văn cùng thời mà đi sâu vào khai thác thế giới nội tâm của nhân vật với những cảm xúc mong manh mơ hồ trong cuộc sống thường nhật. Qua ngoài bút tài hoa của nhà văn hình tượng con người trong tác phẩm của hiện lên thật sống động từ những bước chuyển trong đời sống tâm lý.

Nhà văn tập trung vào khai thác các chi tiết đời sống thường ngày từ đó phản ánh hiện thực xã hội đương thời: những câu chuyện thường xoay quanh những tình huống giản dị, gần gũi trong cuộc sống, như đời sống gia đình, những mối quan hệ xã hội bình thường, nhưng lại chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc, gợi ra nhiều khía cạnh trong cuộc sống hướng tới truyền đạt thông điệp nhân sinh sâu sắc về con người và cuộc đời.

Ở truyện ngắn của Thạch Lam luôn chan chứa sự cảm thông và tấm lòng nhân đạo của nhà văn: ông có trái tim giàu yêu thương, luôn mở rộng lòng mình để thấu hiểu đồng cảm với những số phận đau khổ trong xã hội. Đồng thời ông cũng phát hiện ra nét đẹp tiềm ẩn bên trong họ, qua nghịch cảnh vẫn sáng ngời vẻ đẹp cao quý.

II.  ‘‘Hai đứa trẻ’’- tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Thạch Lam

1. Lối viết của Thạch Lam giàu chất thơ, nhẹ nhàng, sâu lắng và rất đỗi nồng hậu

‘‘Nghệ thuật là lĩnh vực của cái độc đáo. Vì vậy nó đòi hỏi phải có phong cách, tức là phải có nét gì đó rất mới, rất riêng thể hiện trong tác phẩm của mình’’. (Nguyễn Tuân) Thật vậy, sáng tạo nghệ thuật là lĩnh vực đặc thù mang tính cá thể mới mẻ. Nếu không tạo được dấu ấn riêng thì đứa con tinh thần của anh sẽ chết. Và Thạch Lam đã thành công trong việc tạo dựng bản sắc của riêng mình. Các tác phẩm của ông đã vượt ra khỏi quy luật của sự băng hoại và gây được ấn tượng đặc biệt với độc giả bằng lối viết giàu chất trữ tình, nhẹ nhàng, đằm thắm trong truyện ngắn ‘‘ Hai đứa trẻ’’. Mở đầu truyện là hình ảnh phố huyện lúc hoàng hôn được tác giả miêu tả bằng những câu văn có nhịp điệu thong thả, chậm rãi, cùng với những âm thanh, hình ảnh báo hiệu đã hết một ngày: ‘‘Tiếng trống thu không trên cái chòi của huyện nhỏ, từng tiếng một vang ra để gọi buổi chiều. Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn. Dãy tre làng trước mặt đen lại và cắt hình rõ rệt trên nền trời’’. ‘‘Chiều, chiều rồi. Một chiều êm ả như ru, văng vẳng tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng ruộng theo gió nhẹ đưa vào. Trong cửa hàng hơi tối, muỗi đã bắt đầu vo ve. Liên ngồi yên lặng bên mấy quả thuốc sơn đen; đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần và cái buồn của buổi chiều quê thấm thía vào tâm hổn ngây thơ của chị; Liên không hiểu sao, nhưng chị thấy lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn’’.

Các hình ảnh trên đều gợi cảm giác bâng khuâng, man mác.. Gọi là phố huyện nhưng là huyện nhỏ, hiệu lệnh phát ra từ một cái chòi chứ không phải là một tháp canh. Cái chòi bé tí lại lẩn vào dãy tre làng đang đen lại, vào lúc trời tây đỏ rực nhưng sắp tàn. Ngoài cánh đồng, tiếng ếch nhái kêu ran theo gió nhẹ đưa vào. Trong cửa hàng của chị em Liên, tiếng muỗi vo ve. Liên bỗng dưng thấy cái buồn của ngày tàn thấm thìa vào tâm hồn khi ngồi bên cạnh những quả thuốc sơn đen, đôi mắt ngập đầy dần bóng tối.

Trong bức tranh chiều tàn nơi phố huyện có sự hoà trộn giữa hai loại hình ảnh: hình ảnh êm đềm, thi vị và hình ảnh gợi sự nghèo khổ, bần cùng. Thật ra, cũng khó mà nói cho rạch ròi nỗi buồn từ cảnh vật thấm vào lòng người hay nỗi buồn trong tâm hồn thơ ngây của hai chị em lan tỏa ra, nhuốm vào cảnh vật. Chỉ biết ở đây có một cái gì đó thật nhịp nhàng, hòa hợp giữa cảnh với người. Những câu văn ấy vừa giàu hình ảnh, nhạc điệu, vừa uyển chuyển, tinh tế. Nó không những khiến người đọc hình dung ra cảnh vật mà còn khơi gợi tình cảm, xúc cảm trước thiên nhiên gần gũi, bình dị của quê hương.

2. Thạch Lam nổi bật với nghệ thuật xây dựng tình huống truyện và miêu tả tâm lý nhân vật:

Hai đứa trẻ có cốt truyện rất đơn giản chỉ là câu chuyện kể về cuộc sống sinh hoạt của hai chị em thay mẹ trông nom một gian hàng tạp hóa nhỏ ở một phố huyện nghèo gần một cái ga xép. Đêm đêm có những bóng người bình thường lù mù đi qua trước hàng. Những bóng người ấy cũng lù mù như nhiều chấm lửa, nhiều nguồn sáng nhỏ bé quanh quất nơi phố huyện. Trong cái bốn bề chìm chìm nhạt nhạt bỗng có tiếng động và những luồng sáng mạnh của một chuyến xe lửa kéo qua màn đêm. Hai chị em ngày nào cũng chờ chuyến tàu đêm ấy kéo qua rồi mới chịu đóng cửa hàng.

Thế giới trong tác phẩm được cảm nhận qua tâm trạng của nhân vật Liên. Theo từng bước chuyển của thời gian trong Liên cũng có biến chuyển trong tâm hồn. Cô từng sống với gia đình mình ở Hà Nội. Nhưng vì cha mất việc, gia đình cô phải chuyển về nơi phố huyện nghèo, cuộc sông tăm tối mịt mù. Tối nào Liên cùng với em cũng ngồi trong quán đến tối mịt để được nhìn thấy chuyến tàu từ Hà Nội về. Liên là một cô bé có tâm hồn tinh tế, nhạy cảm. Cô cảm nhận được những biến động tinh tế nhất của sự đổi thay của đất trời. Trước cảnh ngày tàn: nghe thấy tiếng trống thu không, tiếng ếch nhái ngoài đồng, tiếng muỗi vo ve; quan sát thấy “Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn.”. Cảnh ngày tàn cũng làm tâm hồn Liên gợi lên những “buồn man mác”. Liên gắn bó với mảnh đất phố huyện nghèo này đến mức quen với “mùi âm ẩm bốc lên, hơi nóng của ban ngày lẫn mùi cát bụi” của phiên chợ tàn. 

Liên thương cho nững kiếp sống cơ cực, tù túng, mù mịt nơi phố huyện nghèo. Liên “động lòng thương” khi thấy lũ trẻ con nhà nghèo đi “nhặt nhạnh thanh nứa, thanh tre” còn sót lại của phiên chợ. Liên thương cái cảnh sống “ngày, chị đi mò cua bắt tép; tối đến chị mới dọn cái hàng nước này dưới gốc cây bàng, bên cạnh cái mốc gạch” của chị Tí. Vất vả vậy mà cũng chả kiếm được bao nhiêu nhưng vẫn cứ đều đặn dọn hàng. Cái nhìn dõi theo của Liên khi nhìn bà cụ Thi hơi điên “đi lần vào bóng tối”, khi thấy cảnh đói rét của gia đình nhà bác Sẩm. “Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ.”: Liên cảm nhận sâu sắc sự bế tắc, tù đọng của cuộc sống nơi đây. Họ ngồi trong bóng tối để tìm thấy tia sáng tương lai, họ bị giam nơi ao tù nước đọng mà không thể làm gì mà chỉ có thể ngóng đợi. Song, câu văn cũng thể hiện phần nào niềm tin của Liên vào tương lai, vào ánh sáng sẽ xóa tan không khí u tối nơi phố huyện nghèo.

 Dẫu sống trong cái tối, từ không gian mịt mù cho đến kiếp sống cơ cực không lối thoát, Liên vẫn luôn hướng tâm hồn mình đến ánh sáng, đến tương lai, luôn kiếm tìm ánh sáng dù là nhỏ nhất. Từ nguồn sáng nhỏ nhất như những “quầng sáng”, “một chấm lửa”, “hột sáng”, “vùng sáng” cũng trở nên thật đặc biệt trong tâm hồn nhạy cảm của Liên. Dù muộn thế nào thì An và Liên cũng đều cố gang thức đợi chuyến tàu cuối từ Hà Nội về. Con tàu đến mang theo “một làn khói bừng sáng trắng”, “tiếng hành khách ồn ào khe khẽ”, “các toa đèn sáng trưng”, “những người, đồng và kền lấp lánh, và các cửa kính sáng”. Con tàu dường như đối lập hẳn với không gian nơi phố huyện, đối lập của ánh sáng và bóng tối, của sự tĩnh lặng và âm thanh ồn ào, của “những viên đá một bên sáng một bên tối” với “đồng và kền lấp lánh”. Con tàu là hiện thân của quá khứ hạnh phúc của Liên khi gia đình còn ở Hà Nội đối lập hoàn toàn so với cuộc sống nơi phố huyện nghèo ở hiện tại. Con tàu đến là mang theo hương vị quá khứ tươi đẹp cho chị em Liên. Ngóng đợi con tàu là mơ ước của Liên về sự tươi sáng của tương lai. Dù sống cảnh tối tăm mịt mù, Liên vẫn luôn tìm kiếm một niềm vui. Đó chính là chuyến tàu ấy, chuyến tàu của quá khứ nhưng cũng là mơ ước tương lai vẫn sáng lấp lánh như đôi mắt Liên khi dõi theo chuyến tàu dần đi mất. Đó là sự thức tỉnh của cá nhân trong cảnh sống nghèo đói u tối. Ta có thể thấy Thạch Lam không chú tâm đặc tả diện mạo, tính cách, lời nói bề ngoài của nhân vật Liên mà quan tâm nhiều hơn đến suy nghĩ, cảm xúc bên trong ông đi sâu vào biểu lộ những rung động tinh tế trong thế giới nội tâm nhân vật. Đây chính là nét phong cách rất riêng của Thạch Lam.

3. Giá trị hiện thực mang tầm khái quát qua những chi tiết vụn vặt trong đời sống hàng ngày

Truyện ngắn "Hai đứa trẻ" phản ánh một cách chân thực và sắc nét cảnh sống nghèo khổ, thiếu thốn trong xã hội Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX. Thạch Lam đã khắc họa một không gian sống đơn sơ, nghèo nàn của những người dân thị trấn nhỏ qua hình ảnh hai chị em Liên và An. Mỗi buổi tối, Liên và An ngồi ở cửa hàng vắng vẻ, nhìn những cảnh vật xung quanh một cách đầy hiu quạnh. Truyện miêu tả những hình ảnh của một xã hội tăm tối, nghèo nàn với những chi tiết nhỏ nhưng có sức dung chứa lớn: cửa hàng vắng khách, không khí ảm đạm, những tiếng xe cộ và người qua lại thưa thớt. Qua đó, tác giả phản ánh hiện thực xã hội với những bất công và nghèo đói, nơi những người dân nghèo phải sống trong cảnh thiếu thốn, lạc lõng. Cảnh vật, không gian sống, những chi tiết cụ thể như đêm khuya, những ánh đèn lờ mờ, tất cả đều gợi lên một không khí tĩnh lặng, buồn bã, tượng trưng cho cuộc sống khó khăn và vất vả của con người trong xã hội cũ.

4. Giá trị nhân đạo trong thể hiện một cách chân thành, đầy cảm động trong truyện ngắn ‘‘Hai đứa trẻ’’

Bên cạnh việc phản ánh hiện thực xã hội, "Hai đứa trẻ" còn thể hiện một giá trị nhân đạo sâu sắc, đặc biệt là sự cảm thông, yêu thương đối với những con người nghèo khổ và thiệt thòi. Mặc dù hoàn cảnh sống của Liên và An rất nghèo nàn, nhưng qua nhân vật Liên, tác giả thể hiện một tâm hồn trong sáng, yêu đời và có ước mơ. Liên mong muốn được sống trong một không gian ấm áp và đầy đủ hơn, nhưng sự nghèo khó không thể làm giảm đi tình cảm yêu thương, gắn bó giữa cô và em. Tình cảm giữa hai chị em Liên và An là một điểm sáng trong bức tranh u ám của cuộc sống. Những khoảnh khắc giản dị như hai chị em cùng ngồi trò chuyện trong đêm khuya, hay Liên cố gắng giữ cho em vui vẻ trong những giờ phút ảm đạm, thể hiện một tình yêu thương gia đình mạnh mẽ, sâu sắc. Mặc dù họ nghèo, nhưng họ vẫn biết yêu thương, chăm sóc nhau và luôn hi vọng về một tương lai tốt đẹp hơn. Thạch Lam cảm thông với những số phận của những con người nghèo khác qua những hình ảnh như bà lão bán hàng, những người lao động lam lũ. Những chi tiết này thể hiện một cái nhìn nhân văn, tôn vinh những con người nghèo khó nhưng vẫn luôn mang trong mình tình yêu thương và hy vọng.

Tóm lại, “Hai đứa trẻ” là một tác phẩm văn học đặc biệt, kết hợp giữa chất hiện thực và chất lãng mạn để tạo nên một câu chuyện đầy cảm xúc và ý nghĩa. Tác giả Thạch Lam đã thành công trong việc miêu tả cuộc sống của những người dân trong thị trấn và đưa độc giả vào thế giới thơ mộng của hai đứa trẻ. Do đó, tác phẩm và phong cách sáng tác của Thạch Lam đã và đang truyền cảm hứng cho thế hệ mới của nhà văn, giúp họ tiếp tục phát triển và đóng góp vào sự phong phú, đa dạng của văn học Việt Nam.

Xem thêm bài viết môn Ngữ văn chọn lọc, hay khác:

• Tóm tắt và nêu ý nghĩa câu chuyện “Ông Mạnh thắng thần gió”

• Sưu tầm những câu ca dao tục ngữ về thầy cô

• Sưu tầm dẫn chứng về tình cảm gia đình

• Tóm tắt và nêu bài học ý nghĩa từ câu chuyện “Ếch ngồi đáy giếng”

• Tóm tắt và nêu ý nghĩa câu chuyện “Những bậc đá chạm mây”

• Hướng dẫn cách xác định chủ đề của bài thơ

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---