Soạn bài Tập nghiên cứu - Kết nối tri thức

Với soạn bài Chuyên đề Văn 10 Phần 1: Tập nghiên cứu trong Chuyên đề 1 Chuyên đề Văn 10 Kết nối tri thức hay nhất, ngắn gọn giúp học sinh dễ dàng làm bài tập Chuyên đề học tập Ngữ văn 10.

Soạn bài Tập nghiên cứu - Kết nối tri thức

* Yêu cầu

- Nắm được các bước nghiên cứu một vấn đề văn học dân gian theo một quy trình chặt chẽ, bắt đầu từ việc xác định đề tài, vấn đề nghiên cứu, mục tiêu, nội dung nghiên cứu; lập kế hoạch nghiên cứu; lựa chọn phương pháp phù hợp để thu thập, xử lí và tổng hợp thông tin.

- Biết kết hợp những nội dung được học trong chương trình với những nội dung được mở rộng, đi sâu; sử dụng một phương pháp nghiên cứu phù hợp hoặc kết hợp các phương pháp nghiên cứu một cách hợp lí để đáp ứng được mục tiêu đặt ra.

I. Xác định đề tài, vấn đề, mục tiêu, nội dung và lập kế hoạch nghiên cứu.

1. Xác định đề tài, vấn đề nghiên cứu.

- Đề tài, vấn đề nghiên cứu được chọn để triển khai cần gắn với một nội dung học tập trong chương trình, có thể tiếp tục mở rộng và khơi sâu.

- Một số nội dung nghiên cứu về văn học dân gian có thể tham khảo để nghiên cứu:

+ Nghiên cứu một tác phẩm văn học dân gian: giá trị, nét đặc sắc hay sức hấp dẫn của tác phẩm trữ tình dân gian (ca dao) hay tự sự dân gian (truyện thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,…).

+ Nghiên cứu một hình tượng, chi tiết trong các văn bản văn học dân gian: hình tượng con cò (hoặc con thuyền, dòng sông,…) trong ca dao, dân ca; hình tượng người anh hùng (hoặc người dũng sĩ, người mồ côi,…) trong truyện cổ dân gian; chi tiết vật thiêng, sự hoá thân trong truyện cổ tích;…

+ Nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học dân gian với đời sống văn hóa dân tộc và văn học nghệ thuật hiện nay: sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hoá truyền thống; sự tái sinh của văn học dân gian trong các loại hình nghệ thuật (điện ảnh, ngôn ngữ, văn học) hiện nay;…

- Chọn đề tài phù hợp với điểm mạnh, hứng thú của cá nhân/ nhóm, thể hiện ở các phương diện: nguồn tư liệu, thông tin, có chuyên gia hỏi ý kiến…

- Khi xác định đề tài, vấn đề nghiên cứu cần nêu rõ lí do chọn đề tài:

+ Lí do khách quan: tầm quan trọng và tính cấp thiết của đề tài/ vấn đề nghiên cứu, những điều cần tiếp tục mở rộng, đào tạo sâu…

+ Lí do chủ quan: nêu được ý nghĩa của đề tài, vấn đề đối với việc học tập và cuộc sống của cá nhân; nhu cầu, mong muốn được tìm hiểu về đề tài; điều kiện thuận lợi mà bạn có được khi triển khai đề tài, vấn đề…

- Tham khảo một số thông tin sau để lựa chọn đề tài, vấn đề nghiên cứu cho cá nhân:

(1) Giá trị, sức hấp dẫn hay nét đặc sắc của một truyện cổ hay một nhóm truyện cổ, một bài ca dao hay một chùm ca dao.

Bạn có thể chọn truyền thuyết Thánh Gióng, truyện Thạch Sanh,… hay chùm ca dao về tình yêu quê hương đất nước, về lao động sản xuất,… Việc nghiên cứu theo hướng này giúp bạn có điều kiện tìm hiểu, khám phá toàn diện và sâu sắc về một tác phẩm cụ thể. Ngoài các tác phẩm văn học dân gian Việt Nam, bạn cũng có thể chọn một tác phẩm văn học dân gian nước ngoài thuộc hệ thống thần thoại Hy Lạp hay nằm trong loạt truyện cổ Grim-m (Grimm – Đức),… việc tìm hiểu những tác phẩm dân gian nước ngoài sẽ giúp chúng ta hiểu thêm về vẻ đẹp, giá trị lịch sử, văn hoá, tinh thần của mỗi dân tộc.

(2) Hình tượng người anh hùng (hoặc dũng sĩ, mồ côi,…) trong truyện cổ dân gian Việt Nam.

Đến với kho tàng truyện cổ dân gian Việt Nam, chúng ta sẽ được tiếp xúc với nhiều kiểu nhân vật. Đó là người anh hùng đã lập nên những chiến công hiển hách góp phần quan trọng vào công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc; đó là người dũng sĩ với những hành động phi thường, nghĩa hiệp, đem lại cuộc sống bình yên cho con người; đó còn là những con người nhỏ bé, mồ côi, xấu xí,… trải qua nhiều nhọc nhằn, gian truân nhưng cuối cùng vẫn có được kết thúc hạnh phúc, xem như một phần thưởng xứng đáng mà cuộc đời dành cho;… Trong mỗi hình tượng nhân vật của truyện cổ dân gian, ta “đọc” thấy bao gửi gắm, khát vọng của người xưa. Đồng thời, ta cũng nhận được từ đó nhiều bài học cuộc sống có ý nghĩa đối với con người hôm nay.

(3) Hình tượng con cò (hoặc con thuyền, dòng sông…) trong ca dao, dân ca Việt Nam.

Ca dao là một loại hình thơ trữ tình dân gian, thường được truyền miệng dưới dạng những câu hát dân ca với các làn điệu khác nhau. Thể thơ chính làm nên phần lời của ca dao là thể lục bát. Thế giới của ca dao là thế giới đầy hương sắc, chứa đựng các cung bậc tình cảm, cảm xúc rất đa dạng của con người trước thiên nhiên, trời đất và lòng người, được thể hiện bằng hình ảnh bình dị, gần gũi với không gian của làng quê xưa (con cò, con trâu, con thuyền, dòng sông, vầng trăng, cây đa, giếng nước,…), và được cất lên trong những giai điệu gắn bó với không gian lao động, sinh hoạt của mỗi vùng quê.

(4) Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc.

Giữa văn học và văn hoá dân gian có mối quan hệ gắn kết. Rất nhiều lễ hội văn hoá của dân tộc bắt nguồn từ các câu chuyện cổ, các tích xưa. Bạn sẽ được trải nghiệm không khí của những lễ hội, tìm hiểu về nguồn gốc, nội dung và ý nghĩa của những câu chuyện, nhân vật, sự kiện trong các truyện truyền thuyết; những giai điệu đã trường tồn trong mạch nguồn lịch sử, văn học và văn hiến hiện thực trong cuộc sống hôm nay.

Một số lễ hội gắn với văn học dân gian có thể kể đến:

– Lễ hội Gióng (gắn với truyền thuyết về Thánh Gióng).

– Lễ hội đền Dạ Trạch (gắn với truyền thuyết về Chử Đồng Tử và Tiên Dung).

– Lễ hội Đền Hùng (gắn với truyền thuyết về Lạc Long Quân và Âu Cơ).

– Lễ hội Cổ Loa (gắn với truyền thuyết về An Dương Vương và Mị Châu, Trọng Thuỷ).

+ Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc.

Câu hỏi (trang 9 sách Chuyên đề học tập Ngữ văn 10 – Kết nối): Bạn sẽ chọn đề tài, vấn đề nào được gợi ý ở trên? Hoặc bạn có thể đề xuất đề tài, vấn đề nào khác?

Trả lời:

- Trong các đề tài, vấn đề được gợi ý trên, em chọn đề tài: Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc.

→ Vì:

+ Đề tài này gần gũi với đời sống tự nhiên.

+ Dễ dàng tìm kiếm nguồn thông tin và tư liệu từ cuộc sống

+ Dễ dàng nhận được sự giúp đỡ từ các chuyên gia/ những người dân về các lễ hội truyền thống của dân tộc

+…

- Tôi xin đề xuất một số đề tài, vấn đề khác như sau:

+ Sức ảnh hưởng của hình tượng người anh hùng trong truyện cổ dân gian Việt Nam đối với đời sống xã hội hiện nay.

+ Giá trị đặc sắc của hình tượng dân gian (con cò, dòng sông…) trong ca dao, dân ca Việt Nam.

+…

Để xác định vấn đề nghiên cứu, bạn cần trả lời một số câu hỏi sau: - Vấn đề bạn lựa chọn có điểm gì hấp dẫn? - Vấn đề bạn lựa chọn có ý nghĩa gì đối với việc học tập của bạn? - Bạn có điều kiện thực tế để tìm hiểu vấn đề không? - Vấn đề bạn lựa chọn có phát huy sở trường học tập của bạn không?

2. Xác định mục tiêu, nội dung nghiên cứu.

- Một đề tài, vấn đề nghiên cứu bao giờ cũng hướng đến những mục tiêu cụ thể và mục tiêu đó sẽ định hướng những tri thức và kĩ năng mà người thực hiện huy động.

- Ví dụ:

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài, vấn đề: Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc.

+ Nhằm phát triển năng lực nghiên cứu một đề tài/ vấn đề văn học dân gian qua trải nghiệm thực tiễn, qua đó mở rộng hiểu biết về sức sống và giá trị của văn học dân gian trong đời sống hiện nay.

+ Bồi dưỡng tình yêu đối với các giá trị của văn hóa dân tộc.

Cùng với việc xác định mục tiêu, chúng ta có thể dự kiến các nội dung trong tập của vấn đề như:

+ Những đặc điểm nổi bật của lễ hội.

+ Dấu ấn của tác phẩm văn học dân gian thể hiện qua các hoạt động của lễ hội.

+ Ý nghĩa, giá trị của lễ hội và tác phẩm văn học dân gian trong đời sống văn hóa tinh thần của cộng đồng.

Để xác định mục tiêu, nội dung của đề tài, vấn đề nghiên cứu, bạn cần trả lời một số câu hỏi sau: - Bạn muốn được rèn luyện điều gì về tư duy và các kĩ năng tìm hiểu, nghiên cứu một vấn đề? - Việc tìm hiểu đề tài, vấn đề nghiên cứu giúp gì cho bạn trong việc mở rộng, nâng cao hiểu biết về văn học dân gian? - Bạn dự kiến những nội dung trọng tâm của đề tài, vấn đề cần tìm hiểu là gì?

3. Lập kế hoạch nghiên cứu.

- Lập kế hoạch là bước quan trọng trong việc thực hiện một nhiệm vụ, qua đó bạn có thể hình dung và sắp xếp các bước cần tiến hành theo một trình tự thời gian hợp lí để hoàn thiện nhiệm vụ.

- Kế hoạch thường được trình bày dưới dạng bảng, thể hiện nội dung của từng công việc, cách thức tiến hành, thời gian dự kiến và người thực hiện.

- Để lập được kế hoạch nghiên cứu, cần chia nhiệm vụ nghiên cứu thành nhiều hoạt động nhỏ, xác định nội dung chi tiết của từng hoạt động và dự kiến kết quả, sản phẩm đạt được của mỗi hoạt động.

- Ví dụ với đề tài, vấn đề: “Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc” ta có thể lập bảng kế hoạch như sau:

Để lập kế hoạch nghiên cứu cho đề tài, vấn đề đã lựa chọn, bạn có thể dựa vào các câu hỏi gợi ý sau: - Việc triển khai đề tài, vấn đề bao gồm những hoạt động nào? - Hoạt động được thực hiện ở đâu? - Kết quả, sản phẩm của từng hoạt động và kết quả, sản phẩm cuối cùng là gì? - Khi nào cần hoàn thành từng hoạt động? - Ai được phân công thực hiện và cần phối hợp với ai?

II. Thu thập thông tin

Để triển khai đề tài, vấn đề nghiên cứu và thực tiễn các hoạt động theo kế hoạch đã dự kiến, bên cạnh các kiến thức, kĩ năng đã được học trong chương trình, việc thu thập thêm các thông tin đóng vai trò rất quan trọng trong việc tìm hiểu sâu rộng đề tài, vấn đề nghiên cứu.

Có thể thu thập thông tin về đề tài, vấn đề đã lựa chọn theo một số hình thức sau:

1. Sưu tầm tài liệu

- Tác phẩm văn học dân gian xưa được lưu truyền bằng con đường truyền miệng, nhưng hiện nay hầu hết đã được ghi chép lại trong các cuốn sách, tài liệu; đồng thời có rất nhiều công trình nghiên cứu về chúng. Do vậy việc sưu tầm tài liệu là một trong những phương pháp thường dùng khi triển khai nghiên cứu về một vấn đề văn học dân gian, qua đó phát triển kĩ năng đọc, tìm kiếm thông tin nghiên cứu.

- Việc sưu tầm tài liệu sẽ giúp bạn tìm được nhiều thông tin cần thiết để trả lời các câu hỏi:

+ Vấn đề nghiên cứu liên quan đến những tác phẩm nào?

+ Vấn đề này đã từng được nghiên cứu chưa?

+ Dữ liệu, thông tin nào cần sử dụng để làm sáng tỏ các nội dung liên quan vấn đề.

- Có thể tìm đọc, sưu tầm tài liệu từ các nguồn sau:

+ Sách báo: Tìm đọc những tư liệu liên quan đến đề tài, vấn đề cần nghiên cứu.

+ Thông tin trên internet: Truy cập tìm kiếm thông tin bằng các từ khóa liên quan đến đề tài, vấn đề; Tra cứu các thông tin khác có liên quan…

2. Phỏng vấn, tham khảo ý kiến chuyên gia.

- Nhiều đề tài, vấn đề nghiên cứu đòi hỏi những tri thức sâu rộng, kinh nghiệm và trải nghiệm thực tiễn của người đi trước, do vậy sự phối hợp với bạn bè cùng nhóm, việc thực hiện các nhiệm vụ cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia.

- Khi phỏng vấn, cần chuẩn bị trước các câu hỏi, đánh dấu những vấn đề muốn được chỉ dẫn cụ thể nhằm khai thác thông tin có chiều sâu từ góc nhìn chuyên gia về ý tưởng bạn muốn đề xuất để xác nhận sự hợp lí hay chưa hợp lí của ý tưởng.

- Phỏng vấn có thể thực hiện qua gặp gỡ trực tiếp hoặc qua điện thoại, mạng Internet.

- Ví dụ, với đề tài: “Sức sống của văn học dân gian trong các lễ hội văn hóa truyền thống của dân tộc”, khi phỏng vấn có thể xin ý kiến của một nhà nghiên cứu văn hóa ở địa phương về một số nội dung sau:

Để chuẩn bị tốt cho cuộc phỏng vấn chuyên gia, có thể khảo các câu hỏi gợi ý sau: - Mục đích của cuộc phỏng vấn là gì? - Đối tượng được phỏng vấn là ai? - Những câu hỏi nào sẽ được đặt ra trong cuộc phỏng vấn? - Cuộc phỏng vấn được thực hiện theo cách thức nào (gặp trực tiếp, qua điện thoại, email…)?

* Phân tích bài viết tham khảo:

Phỏng vấn nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vỹ về hò khoan Lệ Thủy

- Mục đích của cuộc phỏng vấn là: Nghiên cứu văn hóa Nguyễn Hùng Vỹ về hò khoan Lệ Thủy.

- Đối tượng được phỏng vấn là: nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vỹ

- Câu hỏi được đặt ra trong cuộc phỏng vấn là:

+ Những nét đẹp của hò khoan Lệ Thủy là gì, thưa ông?

+ Theo ông, vì sao hò khoan Lệ Thủy được bảo tồn và phát triển cho đến hôm nay?

+ Cuộc phỏng vấn được thực hiện theo cách thức: gặp trực tiếp.

3. Tìm hiểu, trải nghiệm thực tiễn.

- Văn học dân gian gắn liền với đời sống lao động của nhân dân và được lưu truyền trong dân gian với nhiều dị bản. Vì thế, các hoạt động trải nghiệm thực tiễn rất quan trọng đối với việc nghiên cứu.

- Khi tìm hiểu, nghiên cứu, chúng ta có thể xem ở các chương trình sân khấu hóa tác phẩm, các lễ hội văn hóa…

- Để trải nghiệm và quan sát hiệu quả, bạn có thể xây dựng một phiếu trải nghiệm như sau:

* Phân tích bài viết tham khảo:

Hội Gióng ở đền Phù Đổng

(Trải nghiệm lễ hội văn hóa thể hiện qua một ghi chép cụ thể)

- Mục đích:

+ Nhắc gợi về truyền thuyết gắn liền với lễ hội mà người viết có tham gia.

+ Ghi lại thông tin cơ bản về thời gian, địa điểm, cách thức tổ chức và diễn biến của lễ hội.

- Nội dung cần trải nghiệm:

+ Biết được truyền thuyết liên quan đến lễ hội.

+ Nắm được những thông tin cơ bản về thời gian, địa điểm và cách thức tổ chức.

- Địa điểm: ở làng Phù Đổng, thời gian 9/4 hàng năm.

- Cách thức ghi chép và thu thập tư liệu: bằng giấy tờ và máy tính.

- Kết quả dự kiến: Nắm bắt và hiểu được những thông tin cơ bản về lễ hội

III. Xử lí, tổng hợp thông tin

1. Ghi chú bên lề tài liệu.

- Là cách ghi lại những thông tin cần thiết có liên quan đến nội dung của đề tài, vấn đề bạn đang tìm hiểu.

- Để việc ghi chú được rõ ràng, dễ tra cứu, bạn có thể sử dụng các băng giấy với những màu sắc khác nhau dán bên lề trang tài liệu bạn đang đọc.

2. Sử dụng sơ đồ tư duy.

- Là cách xử lí thông tin theo hình thức sơ đồ, thể hiện được tương quan giữa các đối tượng, sự vật, qua đó bạn có thể nắm bắt được vấn đề một cách bao quát và hệ thống.

3. Sử dụng phương pháp ghi chú của Co-neo (Cornell)

Là cách xử lí thông tin theo hình thức chia trang giấy thành ba phần:

- Cột bên trái: ghi lại các câu hỏi, ghi chú, gợi ý hoặc nội dung cần nhấn mạnh.

- Cột bên phải: ghi lại thông tin, kiến thức cụ thể.

- Hàng cuối của trang: ghi nội dung tổng kết về kiến thức, kĩ năng.

4. Lập hồ sơ tài liệu

- Là việc tổng hợp và sắp xếp văn bản, liệu có được trong quá trình tìm hiểu đề tài, vấn đề thành hồ sơ theo những nguyên tắc, phương pháp nhất định và mục tiêu nghiên cứu đã xác định.

- Hồ sơ có thể là kết quả của hoạt động cá nhân hoặc nhóm.

- Sau khi tập hợp các tài liệu, cần lập được hồ sơ về các tài liệu tham khảo.

Ví dụ: Một cuốn sách cần các thông tin như: tác giả, tác phẩm, nhà xuất bản, nơi xuất bản, năm xuất bản,…

Tham khảo các bài soạn Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 1: Tập nghiên cứu và viết báo cáo về một vấn đề văn học dân gian hay khác:

• Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 1: Tri thức tổng quát trang 4, 5, 6

• Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 1: Phần 2: Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề văn học dân gian

Xem thêm các bài Soạn Chuyên đề học tập Ngữ văn 10 Kết nối tri thức hay, chi tiết khác:

• Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 1: Tập nghiên cứu và viết báo cáo về một vấn đề văn học dân gian
• Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 2: Sân khấu hóa tác phẩm văn học
• Chuyên đề Ngữ văn 10 Chuyên đề 3: Đọc, viết, giới thiệu một tập thơ, một tập truyện ngắn hoặc một tiểu thuyết

Xem thêm các tài liệu học tốt lớp 10 hay khác:

• Giải Chuyên đề học tập Văn 10 Kết nối tri thức
• Giải Chuyên đề học tập Văn 10 Chân trời sáng tạo
• Giải Chuyên đề học tập Văn 10 Cánh diều
• Giải lớp 10 Kết nối tri thức (các môn học)
• Giải lớp 10 Chân trời sáng tạo (các môn học)
• Giải lớp 10 Cánh diều (các môn học)

---