Phân biệt thành ngữ và tục ngữ (bài tập có giải chi tiết)

Bài viết Phân biệt thành ngữ và tục ngữ với bài tập có lời giải chi tiết nhất giúp học sinh nắm vững sự khác nhau giữa thành ngữ và tục ngữ. Mời các bạn đón đọc:

Phân biệt thành ngữ và tục ngữ (bài tập có giải chi tiết)

I. Thành ngữ là gì?

1. Khái niệm:

- Thành ngữ là cụm từ cố định, có cấu tạo và ý nghĩa ổn định, thường mang ý nghĩa biểu trưng, không thể hiểu hoàn toàn theo nghĩa đen của từng từ trong cụm.

- Thành ngữ được dùng để diễn đạt ý nghĩa một cách cô đọng, hình ảnh, giàu sắc thái biểu cảm trong giao tiếp và văn bản.

2. Ví dụ về thành ngữ:

Thành ngữ	Nghĩa
Nước đến chân mới nhảy	Chỉ người làm việc chậm trễ, bị động
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây	Nhắc nhở lòng biết ơn
Một nắng hai sương	Chỉ sự vất vả, cần cù
Chân lấm tay bùn	Cuộc sống lao động lam lũ
Đầu voi đuôi chuột	Việc khởi đầu rầm rộ nhưng kết thúc kém

Ví dụ đặt câu: Bà tôi cả đời một nắng hai sương để nuôi con cháu khôn lớn.

3. Phân loại:

Có các cách phân loại cấu tạo Thành ngữ như sau:

– Dựa vào số lượng thành tố trong thành ngữ:

+ Thành ngữ kết cấu ba tiếng: Ác như hùm, chậm như rùa, nhanh như sóc,…

Trong trường hợp này có câu hình thức là tổ hợp ba tiếng một, nhưng về mặt kết cấu, đó chỉ là sự kết hợp của một từ đơn và một từ ghép, như: Bé hạt tiêu, bụng bảo dạ, chết nhăn răng…; kiểu có ba từ đơn, kết cấu giống như cụm từ: Bạn nối khố, cá cắn câu…

+ Thành ngữ kết cấu bốn từ đơn hay hai từ ghép liên hợp theo kiểu nối tiếp hay xen kẽ. Đây là kiểu phổ biến nhất của thành ngữ tiếng Việt: Bán vợ đợ con, bảng vàng bia đá, phong ba bão táp, ăn to nói lớn, ác giả ác báo, …

* Kiểu thành ngữ có láy ghép: Ăn bớt ăn xén, chết mê chết mệt, chúi đầu chúi mũi…

* Kiểu thành ngữ tổ hợp của hai từ ghép: Nhắm mắt xuôi tay, nhà tranh vách đất, ăn bờ ở bụi, bàn mưu tính kế…

+ Thành ngữ kết cấu năm hay sáu tiếng: Trẻ không tha già không thương, treo đầu dê bán thịt chó…

Một số thành ngữ có kiểu kết cấu từ bảy, tám, mười tiếng. Nó có thể hai hay ba ngữ đoạn, hai hay ba mệnh đề liên hợp tạo thành một tổ hợp kiểu ngữ cú dài cố định, như: Vênh váo như bố vợ phải đấm, vén tay áo xô đốt nhà táng giày…

Như vậy, dựa vào số lượng thành tố trong thành ngữ để phân loại thành ngữ là chỉ dựa vào hình thức, không phản ánh được tính chất quan hệ và đặc điểm bên trong của chúng.

– Dựa vào kết cấu ngữ pháp:

+ Câu có kết cấu Chủ ngữ – Vị ngữ + trạng ngữ hoặc tân ngữ: Nước đổ đầu vịt, Chuột sa chĩnh gạo…

+ Câu có kết cấu Chủ ngữ – Vị ngữ, Vị ngữ – Chủ ngữ: Vườn không nhà trống, mẹ tròn con vuông…

Tuy thành ngữ có cấu tạo cố định nhưng một số ít thành ngữ vẫn có thể có những biến đổi nhất định. Chẳng hạn như thành ngữ Đứng núi này trông núi nọ có thể có những biến thể như đứng núi này trông núi khác, đứng núi nọ trông núi kia,…

II. Tục ngữ là gì?

1. Khái niệm:

- Tục ngữ là những câu nói ngắn gọn, hoàn chỉnh, do nhân dân sáng tạo và lưu truyền qua nhiều thế hệ, nhằm đúc kết kinh nghiệm sống, kinh nghiệm lao động sản xuất, kinh nghiệm ứng xử hoặc bài học đạo lí.

- Đặc điểm nổi bật:

+ Tục ngữ là câu trọn vẹn (có chủ ngữ – vị ngữ hoặc cấu trúc tương đương).

+ Nội dung mang tính nhận xét, khuyên răn, giáo huấn.

+ Ngôn ngữ cô đọng, giàu hình ảnh, dễ nhớ, dễ truyền miệng

2. Ví dụ về tục ngữ:

Tục ngữ	Ý nghĩa
Có công mài sắt, có ngày nên kim	Khuyên con người kiên trì
Đi một ngày đàng, học một sàng khôn	Nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây	Dạy lòng biết ơn
Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng	Môi trường ảnh hưởng đến con người

Ví dụ vận dụng: Ông bà luôn nhắc con cháu: “Có công mài sắt, có ngày nên kim”, vì thế tôi không bao giờ bỏ cuộc trước khó khăn.

3. Phân loại:

- Phân loại theo nội dung

+ Tục ngữ về lao động, sản xuất:  Đúc kết kinh nghiệm trong trồng trọt, chăn nuôi, làm ăn. Ví dụ:

Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống

Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt

+ Tục ngữ về tự nhiên, thời tiết: Phản ánh quy luật thiên nhiên, thời tiết. Ví dụ:

Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa

Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng

+ Tục ngữ về con người và xã hội  Nêu bài học đạo lí, lối sống, cách ứng xử. Ví dụ: Uống nước nhớ nguồn

- Phân loại theo hình thức diễn đạt

+ Tục ngữ có kết cấu so sánh. Ví dụ: Cho bạc cho tiền không bằng cho nghiên cho bút

+ Tục ngữ có kết cấu đối xứng, vần điệu. Ví dụ:

Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng

Tốt gỗ hơn tốt nước sơn

III. Phân biệt thành ngữ và tục ngữ

Phân biệt thành ngữ và tục ngữ:

* Cách 1: Phân biệt dựa vào hình thức cấu tạo

Tiêu chí	Thành ngữ	Tục ngữ
Đơn vị cấu tạo	Cụm từ cố định	Câu hoàn chỉnh
Khả năng đứng độc lập	Không đứng một mình	Có thể đứng độc lập

Ví dụ

+ Thành ngữ: chân lấm tay bùn → không phải câu

+ Tục ngữ: Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng. → câu hoàn chỉnh

Minh hoạ trong câu

+ Thành ngữ: Người nông dân quanh năm chân lấm tay bùn.

+ Tục ngữ: Ông bà dạy rằng: Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng.

* Cách 2: Phân biệt dựa vào chức năng sử dụng

Tiêu chí	Thành ngữ	Tục ngữ
Chức năng chính	Gọi tên, miêu tả	Nhận xét, khuyên răn, đúc kết
Vai trò trong câu	Thành phần câu	Cả câu

Ví dụ

+ Thành ngữ: đầu voi đuôi chuột → miêu tả sự việc

+ Tục ngữ: Có công mài sắt, có ngày nên kim → lời khuyên

* Cách 3: Phân biệt dựa vào nội dung ý nghĩa

Tiêu chí	Thành ngữ	Tục ngữ
Nội dung	Diễn tả trạng thái, tính cách, sự việc	Đúc kết kinh nghiệm, bài học
Tính giáo huấn	Không trực tiếp	Rõ ràng, trực tiếp

Ví dụ

+ Thành ngữ: ăn cháo đá bát → chỉ hành vi vô ơn

+ Tục ngữ: Uống nước nhớ nguồn → dạy lòng biết ơn

* Cách 4: Phân biệt dựa vào khả năng kết hợp trong câu

Tiêu chí	Thành ngữ	Tục ngữ
Vị trí trong câu	Chủ ngữ, vị ngữ, phụ ngữ	Ít khi làm thành phần
Khả năng biến đổi	Rất hạn chế	Hầu như không

Ví dụ

+ Thành ngữ làm vị ngữ: Anh ấy nước đến chân mới nhảy.

+ Tục ngữ đứng độc lập: “Tấc đất tấc vàng” là kinh nghiệm quý của cha ông.

* Cách 5: Phân biệt bằng cách thử nhanh

- Cách 1: Thử tách ra khỏi câu

+ Nếu tách ra vẫn là câu hoàn chỉnh → Tục ngữ

+ Nếu tách ra chỉ là cụm từ → Thành ngữ

- Cách 2: Thử thêm chủ ngữ

+ Cần thêm chủ ngữ → Thành ngữ. Ví dụ: (Anh ấy) lên voi xuống chó

+ Không cần thêm → Tục ngữ. Ví dụ: Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, không cần thêm chủ ngữ vẫn có ý nghĩa đầy đủ.

IV. Bài tập minh họa

Bài tập 1

Tìm thành ngữ trong câu sau và giải thích nghĩa của thành ngữ đó:

a. Đến ngày hẹn, các hoàng tử đem đủ thứ của ngon vật lạ bày lên mâm cổ mình làm để dự thi.

b. Gióng lớn nhanh như thổi, “cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc đã căng đứt chỉ".

Đáp án:

a.

- Thành ngữ: của ngon vật lạ.

- Nghĩa của thành ngữ: những món ăn ngon, quý hiếm.

b.

 - Thành ngữ: Lớn nhanh như thổi

- Nghĩa của thành ngữ: lớn nhanh ở mức không ngờ đến

Bài tập 2

Gạch chân các thành ngữ được dùng trong các câu sau đây. 

1. Cô gái ấy là người chịu thương chịu khó lại hiền lành nên ai cũng quý.

2. Ai cũng nói mẹ tôi hiền như đất nhưng tôi thì không nghĩ thế.

3. Ở hiền gặp lành chưa chắc đã là một chân lí.

4. Nó đi chân nam đá chân chiêu, trông như thể ngã lúc nào không biết.

5. Cô ấy lúc nào cũng chỉ lo bò trắng răng thôi.

6. Tôi ghét nhất là những kẻ ngồi lê đôi mắt.

7. Sao cậu lúc nào cũng nói dối như cuội thế?

8. Tôi không thể dậy nổi cái thằng nước đổ đầu việc ấy.

9. Anh nói nhanh như cô ấy,  ai mà chịu được!

10.  Món quà thực ra không đáng mấy tiền nhưng nó là của ít lòng nhiều mong chị đừng từ chối!

Đáp án:

1. Cô gái ấy là người chịu thương chịu khó lại hiền lành nên ai cũng quý.

2. Ai cũng nói mẹ tôi hiền như đất nhưng tôi thì không nghĩ thế.

3. Ở hiền gặp lành chưa chắc đã là một chân lí.

4.  Nó đi chân nam đá chân chiêu, trông như thể ngã lúc nào không biết.

5. Cô ấy Lúc nào cũng chỉ lo bò trắng răng thôi.

6.  Tôi ghét nhất là những kẻ ngồi lê đôi mách.

7.  Sao cậu lúc nào cũng nói dối như cuội thế?

8. Tôi không thể dậy nổi cái thằng nước đổ đầu vịt ấy.

9. Anh nói ngang như cua ấy,  ai mà chịu được!

10.  Món quà thực ra không đáng mấy tiền nhưng nó là của ít lòng nhiều mong chị đừng từ chối!

Bài tập 3

Giải thích nghĩa của các thành ngữ (in đậm) trong những câu dưới đây: 

a) Gióng lớn nhanh như thổi, "cơm ăn mấy cũng không no, áo vừa mặc đã căng đứt chỉ". (Bùi Mạnh Nhị).

b) Chú mày hôi như cú mèo thế này, ta nào chịu được. (Tô Hoài)

c) Hai đứa trẻ kia bắt tôi mang về làm miếng mồi béo cho con gà chọi, con họa mi, con sáo mỏ ngà của chúng xơi ngon. Bọn cá chậu chim lồng ấy mà vớ được món ăn mỡ màng như thằng tôi thế này thì phải biết là thích. (Tô Hoài)

d) Mai sau bể cạn non mòn

À ơi tay mẹ vẫn còn hát ru

(Bình Nguyên)

Đáp án:

a) lớn nhanh như thổi: chỉ người hoặc sự vật phát triển rất nhanh.

b) hôi như cú mèo: cơ thể có mùi hôi, khiến người khác khó chịu.

c) cá chậu chim lồng: ví tình cảnh bị giam giữ, tù túng, mất tự do.

d) bể cạn non mòn: nói về sự thay đổi của thiên nhiên, của trời đất, cũng ngầm ẩn dụ cho sự đổi thay của cuộc đời.

Bài tập 4

So sánh hai câu tục ngữ sau:

- Không thầy đố mày làm nên.

- Học thầy không tày học bạn.

Đáp án:

- Nội dung hai câu tục ngữ: bổ sung cho nhau.

- Vì: mỗi câu đưa ra một bài học về nguồn học hỏi, học tập của ta trong thực tế.

- Một số cặp câu tục ngữ tương tự:

+ Một nghề thì sống đống nghề thì chết.

+ Bách nghệ tinh nhất thân vinh.

+ Người đẹp vì lụa lúa tốt vì phân.

+ Cái nết đánh chết cái đẹp.

Bài tập 5

Hãy đặt một câu có sử dụng thành ngữ và một câu có sử dụng tục ngữ, sau đó chỉ ra điểm khác nhau.

Đáp án:

- Câu có sử dụng thành ngữ: Anh ấy làm việc lúc nào cũng nước đến chân mới nhảy.

- Câu có sử dụng tục ngữ: Ông bà ta dạy rằng: Có công mài sắt, có ngày nên kim.

- Điểm khác nhau:

+ “Nước đến chân mới nhảy” là thành ngữ vì chỉ là cụm từ cố định, dùng để miêu tả tính cách, phải đặt trong câu mới có nghĩa trọn vẹn.

+ “Có công mài sắt, có ngày nên kim” là tục ngữ vì là câu hoàn chỉnh, mang ý nghĩa khuyên răn, đúc kết kinh nghiệm sống.

Bài tập 6

Viết một đoạn văn ngắn (6-8 câu) về chủ đề lòng biết ơn, trong đó:

- Có ít nhất 1 thành ngữ

- Có ít nhất 1 tục ngữ.

Sau đoạn văn, hãy chỉ ra các thành ngữ và tục ngữ đã dùng.

Đáp án:

Đoạn văn:

Lòng biết ơn là một phẩm chất tốt đẹp cần có ở mỗi con người. Trong cuộc sống, chúng ta không thể lớn lên và trưởng thành nếu không nhận được sự giúp đỡ của gia đình, thầy cô và xã hội. Bởi vậy, ông bà ta luôn nhắc nhở con cháu phải uống nước nhớ nguồn, sống sao cho xứng đáng với những gì đã được nhận. Thật đáng phê phán những người ăn cháo đá bát, quay lưng lại với ân nghĩa khi đã thành công. Biết ơn không chỉ thể hiện bằng lời nói mà còn bằng hành động cụ thể, thiết thực. Khi mỗi người biết trân trọng công lao của người khác, xã hội sẽ trở nên tốt đẹp và nhân văn hơn.

Liệt kê thành ngữ, tục ngữ:

- Thành ngữ: ăn cháo đá bát

- Tục ngữ: uống nước nhớ nguồn

Bài tập 7

Có ý kiến cho rằng:“Chỉ cần dựa vào ý nghĩa khuyên răn là có thể phân biệt thành ngữ và tục ngữ.”

Em có đồng ý với ý kiến trên không?

Hãy trình bày suy nghĩ của em (3-5 dòng), có dẫn chứng cụ thể.

Đáp án:

Em không hoàn toàn đồng ý với ý kiến trên. Bởi vì ngoài ý nghĩa khuyên răn, cần phải dựa vào hình thức và chức năng của đơn vị ngôn ngữ để phân biệt. Tục ngữ là câu hoàn chỉnh, thường mang lời khuyên, như “Uống nước nhớ nguồn”. Trong khi đó, thành ngữ chỉ là cụm từ cố định, chủ yếu dùng để miêu tả, như “ăn cháo đá bát”, và phải đặt trong câu mới diễn đạt trọn vẹn ý nghĩa.

Xem thêm kiến thức Tiếng Việt chọn lọc hay khác:

• Phân biệt thành ngữ và điển cố, điển tích

• Phân biệt điển cố và điển tích

• Phân biệt thuật ngữ và ngôn ngữ vùng miền

• Phân biệt từ ngữ toàn dân và từ ngữ địa phương

• Phân biệt từ ngữ địa phương và biệt ngữ xã hội

• Phân biệt chữ Quốc ngữ và chữ Nôm

• Hơn 20.000 câu trắc nghiệm Toán,Văn, Anh lớp 9 có đáp án

---